داستان پرفراز و نشیب حق نشر در ایران

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

«حق نشر» یا به زبان انگلیسی ‌«copyright‌»، به معنای حق مادی و معنوی پدیدآورنده یک اثر در بهره‌برداری از اثر خود می‌باشد. در کشور ما قدیمی‌ترین قانون در این زمینه، «قانون ثبت علائم تجاری» (1304) بوده است، اما جامع‌ترین متن در حوزه مالکیت ادبی و هنری «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» (11/10/1348) بوده که با گذشت نیم‌قرن همچنان اصلی‌ترین متن است. طیف وسیعی از آثار هنری شامل کتاب، موسیقی، عکاسی، هنرهای تجسمی، معماری و... مشمول این قانون است. حق نشر به دو شاخه حق مادی و معنوی تقسیم می‌شود؛ «حق مادی» اثر هنری شامل جنبه‌های تجاری که قابل انتقال است می‌شود اما «حق معنوی» به مفهوم تعلق اثر به آفریننده آن بوده که محدود به زمان و مکان نیست و غیرقابل انتقال است.

ماده 22 این قانون بیان می‌دارد: «حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلا در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد». در نتیجه متأسفانه کتابی مانند رمان «زوال کُلنل» محمود دولت‌آبادی که اولین بار به طور رسمی در سوئیس منتشر شد، هیچ‌گاه نمی‌تواند در ایران مورد حمایت قرار گیرد. تا سال 1389 مدت حمایت از آثار پس از فوت آفریننده 30 سال بود که با کوشش علی مطهری، از مدیران «انتشارات صدرا»، در مجلس اصلاح و جز مواردی استثنائی مثل عکس و فیلم سینمایی به 50 سال افزایش یافت.

مثلا سهراب سپهری در 1 اردیبهشت‌ماه 1359 درگذشت. در ماده 22 «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» پیش از اصلاح، مدت حمایت از اثر، ‌30 سال از فوت ناشر بود که این حمایت در مورد او تا 1 اردیبهشت 1389 ادامه می‌یافت. با توجه به اینکه «طرح یک‌فوریتی اصلاح قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» پس از تصویب در مجلس شورای اسلامی در 31 اَمرداد 1389، در تاریخ 31 شهریور 1389 در روزنامه رسمی کشور منتشر شد و با درنظرگرفتن ماده 2 «قانون مدنی» که قوانین را 15 روز پس از انتشار در روزنامه رسمی در سراسر کشور لازم‌الاجرا می‌داند، حق نشر آثار او از جمله «هشت کتاب» از تاریخ 1 اردیبهشت‌ماه 1389 تا 15 مهرماه 1389 به مدت 171 روز مشمول حمایت قانونی نبود و در نتیجه بسیاری از ناشران دست به چاپ اثر زدند. جالب اینکه با وجود بازگشت دوباره حمایت قانونی، این انتشار بدون مجوز ادامه پیدا کرد و تاکنون نیز ادامه دارد. ناشرِ صاحب حق مادی نشر، نشر «طهوری» بود که دیگر این کتاب را منتشر نمی‌کند و کتابفروش آن با نام «کتابخانه طهوری» در راسته کتاب‌فروشان خیابان انقلاب اسلامی جمع شده است.

از منظر بین‌المللی، معاهده اصلی در این زمینه «کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری» است که در سال 1265 خورشیدی در سوئیس تصویب شد. در این معاهده، پدیدآورنده اثر کسی است که دارای تابعیت یکی از کشورهای عضو می‌باشد و اگر دارای چنین تابعیتی نیست، اثر خود را برای نخستین بار در یکی از کشورهای عضو اتحادیه منتشر می‌کند یا اقامتگاه او در یکی از کشورهای عضو اتحادیه است. با وجود اینکه ایران از سال 2001 میلادی به عضویت «سازمان جهانی مالکیت فکری» درآمده، هنوز به معاهده نپیوسته است. در نتیجه نشر فیلم، کتاب و موسیقی بدون رعایت حق نشر پدیدآورنده خارجی در ایران مجاز است.

قانون سال 1348 پیش از ابداع ابزارهای نوین ارتباطی تصویب شد، اما به دلیل کلی‌بودن عناوین آن قابل تطبیق با مصادیق امروزی است. علاوه بر جبران خسارت مادی و معنوی، مجازات سنگین شش ماه تا سه سال حبس برای نقض‌کنندگان حق نشر پیش‌بینی شده، اما نبود ابزارهای کنترل هوشمند یا نبود دسترسی به مدیران کانال‌های تلگرامی به دلیل نداشتن دفتر در ایران، امکان یافتن مجرم را بسیار دشوار کرده است. ادامه این رویه از منظر اقتصاد فرهنگ نگران‌کننده است، اما ترویج فرهنگ رعایت حق نشر با تأکید بر جنبه‌های شرعی و اخلاقی، می‌تواند بازدارنده باشد. عده‌ای اعتقاد دارند نبود حق نشر برای آثار خارجی و امکان چاپ ارزان کتاب به دلیل حذف پرداخت به پدیدآورنده، انگیزه صاحب‌نظران را در تولید آثار فرهنگی پایین می‌آورد و ایران را به کشوری مصرف‌کننده در زمینه فرهنگی تبدیل می‌کند؛ موضوعی که مطلوب ایران‌دوستان نیست.