مبارزه با هاری گرفتار برخورد جزیره ای است

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در سمینار روز جهانی هاری ۲۰۲۶ که با شعار "در کنار هم قوی تر" دیروز توسط سازمان دامپزشکی در مرکز همایش های رازی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد ژان جبور، نماینده سازمان جهانی بهداشت با اشاره به اینکه روز جهانی هاری به مناسبت سالروز درگذشت لویی پاستور برگزار می‌شود دانشمندی که نخستین واکسن هاری را به جهان هدیه داد، گفت: بیش از یک قرن است که حاصل زحمات پاستور همچنان جان انسان‌ها را در ایران و سراسر جهان نجات می‌دهد و شعار جهانی این رویداد امسال «در کنار هم، قوی‌تر» است. این شعار بسیار شایسته و به‌جاست، زیرا بیماری هاری از جهات متعددی آزمونی است برای سنجش میزان همگرایی و همکاری بخش‌های مختلف در قالب یک کل واحد. هیچ نهاد یا گروهی در این جمع به‌تنهایی قادر به شکست هاری نیست؛ نه پزشکان، نه دامپزشکان، نه شهرداری‌ها و نه بهورزان و کارکنان سلامت جامعه.

او در ادامه توضیح داد: هاری پس از بروز علائم، تقریباً همواره کشنده و مرگ‌بار است؛ با این حال، در عین حال کاملاً قابل پیشگیری است تا ۹۹ درصد از موارد ابتلا به هاری انسانی در سراسر جهان از طریق گزش سگ آلوده منتقل می‌شود. بیشتر قربانیان کودکان هستند؛ اغلب به این دلیل که گزش جدی گرفته نشده یا روند درمان به‌سرعت آغاز نشده است. به همین

دلیل، سازمان جهانی بهداشت به‌همراه سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH)، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و ائتلاف جهانی کنترل هاری (GARC)، هدفی مشترک، روشن و جهانی تعیین کرده‌اند: رساندن مرگ‌ومیر ناشی از هاری انسانی منتقله از سگ به صفر تا سال ۲۰۳۰.

این مقام سازمان بهداشت جهانی همچنین تاکید کرد: این تنها یک آرزوی بی‌پشتوانه نیست؛ ما از هم‌اکنون ابزارهای لازم برای تحقق آن را در اختیار داریم: واکسن‌های ایمن انسانی، واکسن‌های مؤثر برای سگ‌ها، و چنان‌که اشاره خواهم کرد، تجارب رو‌به‌رشد و ارزشمندی در نحوه به‌کارگیری آنها درست در همین کشور.

جبور در ادامه به وضعیت ابتلا به هاری در ایران پرداخت و گفت: تنها در سال گذشته، بیش از ۴۴۱ هزار نفر در سراسر کشور به‌دلیل حیوان‌گزیدگی به مراکز بهداشتی و درمانی مراجعه کردند؛ رقمی که طی دو دهه گذشته به‌طور پیوسته افزایش یافته و تقریباً پنج برابر شده است. متأسفانه سال گذشته ۲۰ تن از ایرانی‌ها جان خود را بر اثر هاری از دست دادند؛ در حالی که مرگ تک‌تک این بیست نفر اصولاً قابل پیشگیری بود. نکته‌ای که

باید مایه بیشترین نگرانی همه ما باشد این است: از این بیست نفر، یازده نفر اصلاً هیچ‌گونه درمان پس از مواجهه دریافت نکردند—حتی یک دوز. نُه نفر باقی‌مانده به مراکز درمانی مراجعه کردند، اما بیماری باز هم جانشان را گرفت؛ یادآوری تلخی از اینکه سرعت و جامعیت ارائه مراقبت‌ها، درست به اندازه تصمیم اولیه برای مراجعه به درمان اهمیت دارد. این نقص ناشی از نقص در پزشکی نیست؛ واکسن اثربخش است. این کمبود ناشی از سطح آگاهی، سرعت در واکنش اولیه، و میزان توجه مداوم هر یک از ماست—از تک‌تک مراقبان سلامت و درمانگاه‌ها تا جوامع محلی—که حیوان‌گزیدگی را به‌عنوان یک فوریت پزشکی تلقی کنند.

او افزود: داده‌ها همچنین مشخص می‌کنند که تلاش‌های مشترک ما باید کجا متمرکز شود. حدود چهار مورد از هر پنج مرگ تأییدشده ناشی از هاری در ایران مربوط به سگ‌هاست و سگ‌های بلاصاحب و ولگرد به‌تنهایی بیش از نیمی از موارد را تشکیل می‌دهند. مابقی موارد عمدتاً ناشی از گرگ و روباه است. ما نمی‌توانیم صرفاً از طریق بخش سلامت انسانی به ریشه‌کنی هاری برسیم.

کنترل پایدار نیازمند پوشش مداوم واکسیناسیون سگ‌ها، مدیریت انسانی و مؤثر جمعیت سگ‌های بلاصاحب، و بیش از همه، همکاری نزدیک، مستمر و دوجانبه میان خدمات سلامت انسانی، بهداشت محیط و خدمات دامپزشکی است؛ یعنی دقیقاً همان همگرایی و یکپارچگی که شعار امسال بر آن تأکید دارد."

به گفته جبور در حال حاضر، ۷۲۹ مرکز فعال پیشگیری و درمان هاری در سراسر ایران دایر است، به‌طوری که خدمات مراقبت پس از مواجهه در تمام استان‌ها در دسترس قرار دارد. سالانه نزدیک به یک میلیون دوز واکسن هاری انسانی و ۱۸۰ هزار ویال سرم ضد هاری برای برنامه ملی تأمین می‌شود.

عارضه برخورد جزیره‌ای با هاری

علیرضا اکبرشاهی، سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور در همایش ملی روز هاری، از آغاز اجرای آزمایشی سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقل‌شده از سگ خبر داد و تأکید کرد که تحقق هدف جهانی «صفر تا ۳۰» بدون مشارکت همه دستگاه‌ها و تأمین منابع پایدار امکان‌پذیر نیست.

او با اشاره به ماهیت مرگبار این بیماری گفت: هاری از معدود بیماری‌هایی است که پس از بروز علائم بالینی، مرگ‌ومیر آن تقریباً ۱۰۰ درصد است؛ در حالی که دانش، فناوری و ابزارهای لازم برای کنترل آن سال‌هاست در اختیار بشر قرار دارد. این تناقض نشان می‌دهد که چالش اصلی در مهار هاری، نه کمبود دانش و ابزار، بلکه فقدان برنامه‌ای پایدار، هماهنگ و چندبخشی است.

اکبرشاهی با بیان اینکه سالانه بیش از ۵۹ هزار نفر در جهان بر اثر ابتلا به هاری جان خود را از دست می‌دهند، افزود: بخش عمده موارد انسانی در کشورهای آسیایی و آفریقایی رخ می‌دهد و کودکان سهم قابل‌توجهی از قربانیان این بیماری را تشکیل می‌دهند. همچنین حدود ۹۹ درصد موارد انتقال هاری به انسان با سگ‌ها مرتبط است؛ موضوعی که اهمیت واکسیناسیون گسترده سگ‌ها و مراقبت‌های پس از مواجهه با حیوانات را در کنترل و حذف بیماری دوچندان می‌کند.

این مقام سازمان دامپزشکی با اشاره به برنامه جهانی «صفر تا ۳۰» (Zero by 30) اظهار کرد: این برنامه با هدف پایان‌دادن به مرگ انسانی ناشی از هاری منتقل‌شده از سگ تا سال ۲۰۳۰ تدوین شده و بر پایه شواهد علمی، تجربیات کشورها و راهنماهای فنی بین‌المللی استوار است. با این حال، راهبرد جهانی تنها مسیر را نشان می‌دهد و اجرای مؤثر آن مستلزم تدوین و عملیاتی‌کردن برنامه ملی متناسب با شرایط هر کشور است.

او پراکندگی فعالیت‌ها میان دستگاه‌های اجرایی را یکی از موانع اصلی کنترل هاری دانست و تصریح کرد: در همایش ملی سال گذشته بر ضرورت تدوین سندی جامع برای تعیین وظایف دستگاه‌ها، تشکل‌ها و ذی‌نفعان تأکید شد و تشکیل کمیته ملی هاری، برگزاری نشست‌های تخصصی با حضور نمایندگان دستگاه‌های مختلف و تدوین سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقل‌شده از سگ، گام‌هایی بود که در پی آن مطالبه برداشته شد و اکنون این برنامه وارد مرحله اجرا شده است.

سرپرست معاونت بهداشت، پیشگیری و ایمنی غذایی سازمان دامپزشکی کشور، برآورد جمعیت سگ‌های پرسه‌زن را یکی از پیش‌نیازهای اساسی اجرای برنامه واکسیناسیون عنوان کرد و گفت: سند ملی و دستورالعمل‌های اجرایی آن نهایی شده و اجرای آزمایشی برنامه در شهرستان‌های منتخب آغاز می‌شود. نتایج این مرحله، مبنای توسعه برنامه و افزایش پوشش واکسیناسیون در سطح کشور خواهد بود.وی با اشاره به تجربه موفق مکزیک در کنترل هاری افزود: این کشور در دهه ۱۹۹۰ با موارد قابل‌توجه هاری انسانی و حیوانی مواجه بود، اما با اجرای برنامه گسترده واکسیناسیون سگ‌ها توانست طی چند دهه، موارد ابتلای انسانی را به نزدیک صفر برساند. این تجربه نشان می‌دهد که واکسیناسیون هدفمند و مستمر جمعیت سگ‌ها می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در قطع زنجیره انتقال بیماری به انسان داشته باشد.اکبرشاهی با تأکید بر ضرورت دستیابی به پوشش واکسیناسیون حداقل ۷۰ درصدی در جمعیت سگ‌های در معرض خطر انتقال هاری خاطرنشان کرد: برای حذف این بیماری نیازی به انتظار برای فناوری‌های جدید نیست؛ دانش و ابزارهای لازم وجود دارد و آنچه اهمیت دارد، تأمین پوشش واکسیناسیون کافی، حفاظت از انسان و استمرار مراقبت‌های بهداشتی است.

رونمایی از سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری

سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقله از سگ تا سال ۱۴۰۹، رونمایی شد. این اسناد، نقشه راه کشور برای حذف مرگ انسانی ناشی از هاری تا سال ۱۴۰۹ را ترسیم می‌کنند. سلامت واحد؛ محور اصلی برنامه ملی حذف هاری سند ملی حذف مرگ انسانی ناشی از هاری منتقله از سگ تا سال ۱۴۰۹، همراه با دستورالعمل اجرایی و راهنمای طرح راهبردی ملی حذف هاری، بر ایجاد نظامی یکپارچه برای مراقبت، پیشگیری، واکسیناسیون، مدیریت جمعیت سگ‌ها، تشخیص و پاسخ سریع به موارد مشکوک تأکید دارد.رویکرد «سلامت واحد» محور اصلی این برنامه است و بر همکاری وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی کشور، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، آزمایشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد تأکید دارد. مشارکت بخش خصوصی و مدیریت شهری در اجرای برنامه استفاده از ظرفیت بخش خصوصی دامپزشکی برای واکسیناسیون سگ‌های صاحب‌دار، توسعه خدمات پیشگیرانه و آموزش صاحبان حیوانات، از دیگر محورهای این برنامه است. همچنین شهرداری‌ها و دهیاری‌ها در مدیریت جمعیت سگ‌های پرسه‌زن، شناسایی مناطق پرخطر، اقدامات میدانی و ارتقای آگاهی عمومی نقش دارند. واکسن و آزمایشگاه؛ دو زیرساخت کلیدی حذف هاری تأمین پایدار واکسن، مدیریت ذخایر، توزیع مناسب و رعایت زنجیره سرد، در کنار تقویت آزمایشگاه‌های تشخیصی، نظام نمونه‌گیری و انتقال نمونه، از الزامات اجرای مؤثر برنامه ملی به شمار می‌رود. تقویت زیرساخت‌های تشخیصی، شناسایی سریع موارد مشکوک، پایش گردش ویروس و ردیابی کانون‌های بیماری را امکان‌پذیر می‌کند و در کنار واکسیناسیون و مراقبت، ظرفیت پاسخ سریع به هاری را افزایش می‌دهد. اجرای پایلوت برنامه در شهرستان‌های منتخب و پایش مستمر نتایج، گام‌های عملیاتی این نقشه راه برای دستیابی به هدف حذف مرگ انسانی ناشی از هاری تا سال ۱۴۰۹ است.