دست بالای اردوغان در ناتو

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

تا مدتی قبل، بسیاری از اعضای ناتو با بدبینی به ترکیه می‌نگریستند؛ کشوری که سامانه دفاع موشکی اس-۴۰۰ را از روسیه خرید، علیه نیروهای کرد مورد حمایت غرب در سوریه عملیات نظامی انجام داد و روند عضویت سوئد در ناتو را برای ماه‌ها به تعویق انداخت. اما امروز، در آستانه اجلاس سران ناتو در آنکارا، شرایط به‌طرز چشم‌گیری تغییر کرده و به نظر می‌رسد رجب طیب اردوغان بیش از هر زمان دیگری در مرکز توجه این پیمان نظامی قرار گرفته است.

واشنگتن پست در گزارشی نوشت:‌ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، که بارها از رابطه شخصی خود با اردوغان تمجید کرده، به‌تازگی اعلام کرد که اگر این اجلاس به میزبانی رئیس‌جمهور ترکیه برگزار نمی‌شد، به احتمال زیاد در آن شرکت نمی‌کرد. این اظهارات نه تنها بیانگر نزدیکی شخصی دو رهبر است، بلکه نشانه‌ای از فاصله‌گرفتن ترامپ از بسیاری از رهبران اروپایی به حساب می‌آید.

اجلاس روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه در آنکارا، که رهبران ۳۲ کشور عضو ناتو را گرد هم می‌آورد، فرصتی برای نمایش نقش جدید ترکیه در ساختار امنیتی غرب است. آنکارا که دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد و کنترل تنگه راهبردی بسفر را بر عهده گرفته، قصد دارد توانمندی‌های نظامی و صنعتی خود را در شرایطی به نمایش بگذارد که بحث افزایش تولید تسلیحات به مهم‌ترین دغدغه اعضای پیمان تبدیل شده است.

اردوغان در یکی از نشست‌های اخیر حزب عدالت و توسعه گفته بود میزان دیده شدن ترکیه در عرصه بین‌المللی بیش از هر زمان دیگری افزایش خواهد داشت و آنکارا به یکی از مراکز مهم دیپلماسی جهانی تبدیل می‌شود.

ناتوی جدید و فرصت طلایی ترکیه

تحولات چند سال اخیر، به‌ویژه جنگ اوکراین و کاهش تدریجی تعهدات نظامی آمریکا در اروپا، معادلات امنیتی قاره سبز را دگرگون کرده است. کشورهای اروپایی که اکنون با سرعت بیشتری به دنبال بازسازی و تقویت توان دفاعی خود هستند، به ظرفیت‌های صنعتی ترکیه به چشم یک فرصت نگاه می‌کنند.

صنایع دفاعی ترکیه در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته‌اند. پهپادهای بیرقدار، خودروهای زرهی، سامانه‌های موشکی و پروژه‌های جنگنده بومی، این کشور را به یکی از بازیگران مهم بازار تسلیحات تبدیل کرده است. در نتیجه، بسیاری از دولت‌های اروپایی که پیش‌تر منتقد سیاست‌های داخلی اردوغان بودند، اکنون بیش از گذشته بر همکاری‌های نظامی و امنیتی با آنکارا تمرکز کرده‌اند.

در آستانه اجلاس ناتو، ترکیه برای میزبانی این رویداد سرمایه‌گذاری گسترده‌ای انجام داده است؛ از توسعه فرودگاه‌ها گرفته تا بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل شهری. در سوی دیگر، مارک روته، دبیرکل ناتو، تلاش زیادی کرده تا از بروز تنش‌های احتمالی میان ترامپ و متحدان اروپایی جلوگیری کند. او حتی در دیداری با ترامپ در کاخ سفید، نموداری ارائه کرد تا نشان دهد فشارهای رئیس‌جمهور آمریکا موجب افزایش بودجه‌های نظامی کشورهای اروپایی شده است.

رابطه ویژه ترامپ و اردوغان

در میان رهبران عضو ناتو، شاید هیچ‌کس به اندازه اردوغان نتوانسته رابطه شخصی خود با ترامپ را به یک سرمایه سیاسی تبدیل کند. ترامپ در هفته‌های اخیر از اردوغان به عنوان دوست من و رهبری فوق‌العاده یاد کرده است.

او در دیدار اخیر با خبرنگاران در کاخ سفید گفت: اگر اجلاس در ترکیه و به میزبانی رئیس‌جمهور اردوغان برگزار نمی‌شد، فکر نمی‌کنم در آن شرکت می‌کردم.

این حمایت آشکار برای اردوغان یک موفقیت دیپلماتیک مهم محسوب می‌شود. اوزگور اونلوحصارچیقلی، مدیر دفتر ترکیه در اندیشکده آلمانی مارشال، معتقد است که همین اظهارات ترامپ به‌تنهایی یک پیروزی بزرگ برای رئیس‌جمهور ترکیه است و اردوغان تلاش خواهد کرد از آن برای افزایش محبوبیت داخلی خود بهره ببرد.

ایران، اسرائیل و نگرانی‌های آنکارا

اگرچه روابط اردوغان و ترامپ گرم‌تر از گذشته به نظر می‌رسد، اما جنگ اخیر ایران و اسرائیل نگرانی‌هایی را در آنکارا ایجاد کرده است. مقام‌های ترکیه از یک سو نسبت به غیرقابل پیش‌بینی بودن سیاست‌های آمریکا تردید دارند و از سوی دیگر، افزایش نفوذ و قدرت منطقه‌ای اسرائیل را تهدیدی برای توازن منطقه می‌دانند.

ترکیه در جریان تنش‌های اخیر تلاش کرد میان واشنگتن و تهران نقش میانجی ایفا کند و همواره با گسترش جنگ مخالف بود. با این حال، مقام‌های ترک همچنان آمریکا را یک متحد ضروری می‌دانند.

در همین راستا، ترامپ اخیرا از احتمال حل اختلاف چندساله بر سر جنگنده‌های اف-۳۵ سخن گفته است. واشینگتن پس از خرید سامانه اس-۴۰۰ از سوی ترکیه، این کشور را از پروژه اف-۳۵ کنار گذاشت. اما اکنون ترامپ اعلام کرده احتمالا اردوغان را بسیار خوشحال خواهد کرد؛ اشاره‌ای که می‌تواند به رفع محدودیت‌ها یا همکاری‌های جدید دفاعی تعبیر شود.

سکوت اروپا درباره دموکراسی

در حالی که ترکیه در حال تثبیت جایگاه جدید خود در ناتو است، منتقدان اردوغان معتقدند غرب در برابر تحولات داخلی این کشور سکوت اختیار کرده است.

در ماه‌های اخیر، بازداشت گسترده مخالفان سیاسی، فشار بر جامعه مدنی و زندانی شدن اکرم امام‌اوغلو، شهردار استانبول و مهم‌ترین رقیب سیاسی اردوغان، نگرانی‌های زیادی را برانگیخته است. امام‌اوغلو از سال ۲۰۲۵ به اتهام فساد مالی در زندان به سر می‌برد؛ اتهاماتی که او آنها را رد می‌کند.

همزمان با برگزاری اجلاس ناتو، بیش از ۲۰۰ نفر در ترکیه به دلایل امنیتی بازداشت شده‌اند. گروه‌های حقوق بشری می‌گویند در میان بازداشت‌شدگان فعالان سیاسی، وکلا، استادان دانشگاه و فعالان حقوق دگرباشان جنسی حضور دارند.

با این حال، به گفته تحلیلگران، کشورهای اروپایی کمتر از گذشته تمایل دارند درباره این مسائل با آنکارا وارد تنش شوند. نیاز به همکاری ترکیه در حوزه مهاجرت، امنیت و تأمین تسلیحات باعث شده موضوعات حقوق بشری به حاشیه رانده شود.

آصلی آیدین‌تاشباش، پژوهشگر مؤسسه بروکینگز، معتقد است: اروپایی‌ها دیگر تمایلی به تنش با ترکیه ندارند. آنها نمی‌خواهند این گفت‌وگوهای دشوار را ادامه دهند.

در حالی که نقش ترکیه در ناتو پررنگ‌تر می‌شود، روابط این کشور با اتحادیه اروپا همچنان مبهم و پیچیده باقی مانده است. روند عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا متوقف شده و اختلافات آنکارا با یونان بر سر مرزهای دریایی همچنان ادامه دارد. با این وجود، ترکیه روابط خود را با کشورهای اروپایی از طریق توافق‌های دوجانبه دفاعی و اقتصادی گسترش داده و همکاری‌های نزدیکی با کشورهایی مانند ایتالیا و اسپانیا برقرار کرده است.

تنش اخیر بر سر اظهارات اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، نیز این ابهام را آشکار کرد. او در سخنانی ترکیه را در کنار روسیه و چین به عنوان رقبای اتحادیه اروپا مطرح کرد، اما مقام‌های اروپایی به‌سرعت توضیح دادند که ترکیه همچنان شریکی مهم برای اروپا محسوب می‌شود.

واقعیت این است که اروپا هنوز تعریف روشنی از جایگاه ترکیه در نظم جدید امنیتی قاره ندارد. همان‌طور که برخی تحلیلگران می‌گویند، اتحادیه اروپا همزمان ترکیه را شریک، رقیب و گاهی تهدید می‌بیند.

اما دست‌کم در شرایط کنونی، افزایش نیاز اروپا به تسلیحات و حمایت آشکار ترامپ از اردوغان باعث شده ترکیه بیش از هر زمان دیگری به مرکز توجه ناتو بازگردد؛ جایگاهی که چند سال پیش برای بسیاری دور از تصور بود.