نقش پل‌ها در شهرهای تاریخی دوران ساسانیان

محمدخلیل(رضا) محمودی .  کارشناس ارشد باستان‌شناسی، مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور

پل‌های تاریخی، شاهکارهای مهندسی‌اند که روایتگر فرهنگ، اقتصاد و تاریخ شهر‌ها و کشور‌ها هستند و در شکل‌گیری تمدن و ارتباطات نقش مهمی دارند و جزو جاذبه‌های مهم گردشگری محسوب می‌شوند. پل‌ها در شهرهای تاریخی نه‌تنها برای عبور و مرور ساخته شده، بلکه نقش حیاتی در اقتصاد، دفاع و زیبایی‌های معماری شهری داشته‌اند. در ابتدا عبور از رودخانه‌ها و نهرهای کم‌عمق با استفاده از قراردادن تنه درختان بر روی آنها انجام گرفته تا ارتباط بین دو طرف رودخانه شکل بگیرد. این مهم شاید اولین تلاش بشریت در این موضوع باشد. در ادامه کم‌کم برای رودخانه‌های پهن‌تر، از چند تنه درخت استفاده شده و بعد‌ها با استفاده از مصالح و حتی ایجاد ستون‌هایی در وسط، پل‌هایی مستحکم‌تر و بادوام ایجاد شد‌. پل‌سازی از قدیم مورد توجه ایرانیان بوده و شواهد تاریخی ساخت پل از زمان هخامنشیان در ایران را نشان می‌دهد. از لحاظ ساختار اجرایی و فنی نیز پل‌ها باید طوری ساخته می‌شدند که تاب‌آوری در برابر سیل و حتی رفت‌وآمدهای وسایل نقلیه سنگین و نیمه‌سنگین را داشته باشند. علاوه بر آن، عوامل طبیعی-جوی و محیطی و همچنین زلزله‌خیزبودن کشور ایران نیز از دیگر عوامل تهدیدکننده پل‌ها بوده‌اند. نوع ساختار منطقه در معماری و شکل هندسی پل‌ها تأثیرگذار بوده است. ارتفاع، طول و عرض پل‌ها بر روی رودخانه‌ها با توجه به سیلاب یا خروشان‌بودن رودخانه نیز تأثیرگذار بوده است. پل‌ها به دلیل قرارگیری در مناطق بسیار مهم نظامی یا تجاری میان دو کشور، استان یا ایالت، آنچنان ویژه مورد اهمیت بود که در دو سر پل‌ها قرارگاه‌های نظامی، اتاق‌های استراحتگاهی برای کاروان‌های تجاری ایجاد و از سوی طرفین محافظت می‌شده است. در بسیاری از نزاع‌ها و جنگ‌های تاریخی نیز پل‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در پیروزی یا شکست طرفین داشته‌اند.
شهر تاریخی بیشاپور از جمله شهرهای مهم اوایل دوره ساسانی است که با توجه به اینکه رودخانه در یک ضلع شهر قرار گرفته، برای عبور و مرور از پل استفاده کرده‌اند. بقایای پلی که امروزه در دو سوی رودخانه شاپور در سمت شمال غربی مشاهده می‌شود، معروف به پل گبری است. با توجه به متون تاریخی که شهر بیشاپور را دارای چهار دروازه مهم با نام‌های مهر، هرمز، شهر، بهرام معرفی می‌کند احتمالا این پل، یکی از دروازه‌های ورودی مهم در شهر بوده است. پل‌سازی در دوره ساسانیان به صورت ترکیبی بوده و با توجه به حضور سپاهیان اسیرشده رومی در شهر بیشاپور و تأثیر فرهنگ و معماری آنان، سبک‌های ایرانی-رومی در آن دوره ایجاد شده است. بیشترین پل‌های ایجادشده در دوره حکومت ساسانیان نیز در استان‌های فارس و خوزستان است. پل معروف به گبری امروزه در دو سمت رودخانه شاپور واقع شده، اگرچه اثری از میانه پل روی رودخانه وجود ندارد اما بقایای پل از مصالح سنگ استفاده شده و در طرف مقابل شهر در سمت روبه‌رو نشانه‌هایی از ساخت اتاق در پایه پل دارد. از تخریب پل بر اساس عوامل طبیعی، جوی و یا تأثیر انسانی، مواردی در متون تاریخی اشاره نشده است.