جنگ فرسایشی داروی آنلاین؛ چرا دعوای سازمان غذا و دارو با پلتفرمها تمام نمیشود
بیش از دو سال از زمانی که دولت مسیر فعالیت پلتفرمهای دارورسانی آنلاین را قانونی اعلام کرد میگذرد، اما این بازار همچنان میان مصوبههای دولتی، مقاومتهای رگولاتوری و دعواهای صنفی سرگردان است. حالا در تازهترین فصل این مناقشه، سازمان نظام صنفی رایانهای و انجمن تجارت الکترونیک تهران با انتشار بیانیهای مشترک، سازمان غذا و دارو را به «معطلسازی تعمدی» و فرسودهکردن بخش خصوصی متهم کردهاند؛ اتهامی که نشان میدهد اختلاف میان پلتفرمهای سلامت و رگولاتور دارویی کشور وارد مرحله تازهای شده است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
بیش از دو سال از زمانی که دولت مسیر فعالیت پلتفرمهای دارورسانی آنلاین را قانونی اعلام کرد میگذرد، اما این بازار همچنان میان مصوبههای دولتی، مقاومتهای رگولاتوری و دعواهای صنفی سرگردان است. حالا در تازهترین فصل این مناقشه، سازمان نظام صنفی رایانهای و انجمن تجارت الکترونیک تهران با انتشار بیانیهای مشترک، سازمان غذا و دارو را به «معطلسازی تعمدی» و فرسودهکردن بخش خصوصی متهم کردهاند؛ اتهامی که نشان میدهد اختلاف میان پلتفرمهای سلامت و رگولاتور دارویی کشور وارد مرحله تازهای شده است.
بیانیه مشترک دو تشکل بزرگ اقتصاد دیجیتال در حالی منتشر شده که در ماههای اخیر دوباره موضوع دارورسانی آنلاین به یکی از مناقشهبرانگیزترین پروندههای اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده؛ پروندهای که در آن یک سوال اساسی همچنان بیپاسخ مانده است: آیا نگرانی اصلی، سلامت مردم است یا حفظ ساختار سنتی توزیع دارو؟
دعوایی که از سال ۱۴۰۲ متوقف نشد
اختلاف میان پلتفرمهای سلامت دیجیتال و سازمان غذا و دارو موضوع تازهای نیست. در دو سال گذشته بارها پلتفرمهای فعال در حوزه سلامت، از جمله دارورسانی آنلاین، از مقاومت سازمان غذا و دارو در برابر اجرای مصوبات دولت انتقاد کردهاند.
ماجرا از زمانی جدیتر شد که دولت با هدف توسعه خدمات سلامت دیجیتال، چارچوب فعالیت سکوهای آنلاین را به رسمیت شناخت. اما در عمل، اجرای این مصوبات با اما و اگرهای فراوان همراه شد. سازمان غذا و دارو بارها نگرانیهایی درباره حریم خصوصی بیماران، امنیت دادههای سلامت، نحوه احراز هویت کاربران و اصالت داروهای عرضهشده مطرح کرد و همین موضوع باعث شد فرآیند فعالیت پلتفرمها بارها متوقف یا محدود شود.
در این مدت فعالان سلامت دیجیتال بارها در گفتوگو با «شرق» تاکید کردهاند که مشکل اصلی، نبود قانون نیست؛ بلکه اجرا نشدن قوانین و مصوبات موجود است. آنها معتقدند بخش خصوصی بارها آمادگی خود را برای پذیرش سختگیرانهترین الزامات فنی و نظارتی اعلام کرده اما همچنان با دیوار بیاعتمادی رگولاتور مواجه است.
«دارو پیتزا نیست»؛ جملهای که نماد یک تقابل شد
در سالهای اخیر شاید هیچ جملهای به اندازه «دارو پیتزا نیست» نتوانسته شکاف میان نگاه سنتی و نگاه فناورانه به توزیع دارو را نمایندگی کند.
این عبارت که بارها از سوی مخالفان دارورسانی آنلاین تکرار شد، حالا در بیانیه جدید نیز مورد انتقاد قرار گرفته است. سازمان نظام صنفی رایانهای و انجمن تجارت الکترونیک معتقدند چنین تشبیههایی عملا نادیده گرفتن واقعیتهای لجستیک مدرن است.
از نگاه آنها، مسئله اصلی نه فروش دارو شبیه سفارش غذا، بلکه ایجاد زنجیرهای قابل ردیابی، مستند و شفاف برای توزیع دارو است؛ قابلیتی که به گفته فعالان این حوزه، در بسیاری از مدلهای سنتی توزیع وجود ندارد.
در بیانیه آمده است که پلتفرمهای آنلاین برای نخستین بار امکان ثبت دیجیتال فرآیند سفارش، زمان تحویل، مشخصات داروخانه و احراز هویت دریافتکننده را فراهم میکنند؛ دادههایی که میتوانند نظارت بر زنجیره توزیع را دقیقتر از گذشته کنند.
بازار سیاه؛ غایب بزرگ مناقشه
یکی از مهمترین انتقادهای مطرحشده در این بیانیه، تمرکز بیش از حد سیاستگذار بر محدودسازی پلتفرمها و بیتوجهی به بازارهای غیرشفاف است.
این دو تشکل میگویند در حالی که تمام تراکنشهای پلتفرمهای رسمی قابل رهگیری و حسابرسی است، بخش قابل توجهی از داروهای کمیاب همچنان از مسیرهای غیررسمی و بازار سیاه توزیع میشود؛ بازاری که سالهاست در ناصرخسرو و کانالهای غیرمجاز آنلاین فعال است.
به باور فعالان اقتصاد دیجیتال، هرچه مسیر فعالیت بازیگران رسمی دشوارتر شود، سهم بازارهای غیرشفاف بیشتر خواهد شد؛ اتفاقی که نهتنها به نفع سلامت عمومی نیست، بلکه امکان نظارت را نیز کاهش میدهد.
دو سال انتظار برای ضوابطی که نوشته شد اما اجرا نشد
شاید تندترین بخش بیانیه جایی باشد که سازمان غذا و دارو به «ترک فعل» متهم میشود.
نظام صنفی رایانهای و انجمن تجارت الکترونیک میگویند از سال ۱۴۰۲ تاکنون، نبود ضوابط به مهمترین بهانه برای تعویق فعالیت پلتفرمها تبدیل شده است. این در حالی است که پس از ماهها کشمکش، سازمان غذا و دارو در ۲۴ مهرماه سال گذشته دستورالعملی را ابلاغ کرد که به گفته این تشکلها، متن آن کاملا توسط خود سازمان تدوین شده بود.
اما اکنون با گذشت بیش از ۹ ماه از ابلاغ همان دستورالعمل نیز، اجرای آن همچنان با اما و اگر همراه است؛ وضعیتی که از نگاه بخش خصوصی نشان میدهد مسئله صرفا نبود مقررات نیست، بلکه نوعی مقاومت ساختاری در برابر ورود فناوری به زنجیره توزیع دارو وجود دارد.
سلامت یا نوآوری؛ یک دوقطبی جعلی؟
شاید مهمترین محور این بیانیه، حمله مستقیم به دوگانهای باشد که سالها در این مناقشه تکرار شده است؛ دوگانه «سلامت یا فناوری».
نویسندگان بیانیه معتقدند صورتبندی مسئله به شکل تقابل میان سلامت و نوآوری، از اساس نادرست است. به باور آنها، موضوع اصلی انتخاب میان دو مدل حکمرانی است؛ مدلی مبتنی بر نظارت هوشمند، دادهمحور و قابل رهگیری یا مدلی مبتنی بر فرآیندهای سنتی که سالها بدون شفافیت کامل فعالیت کردهاند.
این همان استدلالی است که پیشتر بسیاری از فعالان سلامت دیجیتال نیز مطرح کرده بودند. آنها معتقدند فناوری نه رقیب سلامت، بلکه ابزار ارتقای سلامت است و مخالفت با آن، بیش از هر چیز به تداوم ساختارهای سنتی و انحصارهای موجود کمک میکند.
پایان یک مناقشه یا آغاز دور جدید؟
بیانیه مشترک سازمان نظام صنفی رایانهای و انجمن تجارت الکترونیک را میتوان یکی از صریحترین مواضع بخش خصوصی علیه سازمان غذا و دارو در سالهای اخیر دانست. اما آنچه این مناقشه را مهمتر میکند، صرفا اختلاف یک رگولاتور با چند پلتفرم نیست.
در واقع، پرونده دارورسانی آنلاین به نمادی از یک چالش بزرگتر تبدیل شده است؛ چالش میان تنظیمگری سنتی و اقتصاد دیجیتال.
پرسش امروز دیگر این نیست که آیا دارو باید آنلاین توزیع شود یا نه. پرسش اصلی این است که نظام سلامت ایران میخواهد در برابر فناوری بایستد یا آن را به ابزاری برای شفافیت، نظارت و دسترسی بهتر بیماران تبدیل کند.
پاسخ به این سوال، فقط آینده چند پلتفرم را تعیین نمیکند؛ بلکه میتواند مسیر آینده سلامت دیجیتال در ایران را نیز مشخص کند.
