۳۰ روز بدون اینترنت

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

یک ماه از شروع جنگ تحمیلی اسرائیل و آمریکا علیه ایران می‌گذرد. گرچه در جنگ، بسیاری خانه‌هایشان را از دست داد‌ه‌اند و در این بین بسیاری از غیرنظامیان و نظامیان جان عزیزشان از دست رفته است. اما این تنها عوارض جنگ نیست. بلکه اینترنت که در عصر حاضر ابزار مهمی در خدمت بشر برای گذران زندگی است دستخوش محدودیت شدید و قطعی شده است. به دنبال شروع جنگ با جمهوری اسلامی پروتکل مشخصی برای انتشار اطلاعات یا دسترسی به اطلاعات مانند کشورهای درگیر در جنگ از جمله انتشار تحت کنترل اطلاعات یا در نظر گرفتن جرم‌های ویژه، برای کاربران ایرانی در نظر گرفته نشده است، در مقابل اینترنت از همان ساعات ابتدایی شروع جنگ اسرائیل و آمریکا قطع شد و این قطعی همچنان و با ورود به هفته پنجم جنگ ادامه دارد.

حالا چهار هفته کامل از خاموشی اینترنت در ایران گذشته است. طبق گزارش نت‌بلاکس ۶۹۶ ساعت از خاموشی دیجیتال در ایران می‌گذرد که باعث شده میلیون‌ها کاربر در داخل ایران از اینترنت جهانی جدا شوند. در این مدت، دسترسی عمومی به شبکه بین‌الملل تقریبا از بین رفته و کاربران عمدتا فقط به نسخه‌ای محدود از اینترانت داخلی دسترسی دارند؛ با توجه به ادامه جنگ هنوز مشخص نیست آیا دوباره اینترنت در کشور متصل می‌شود یا همچنان این محدودیت ادامه دارد.

اتصال در پایین‌ترین سطح

نهاد ناظر بر اینترنت NetBlocks شنبه ۸ فروردین اعلام کرد‌ محدودیت‌ها و قطع اینترنت بعد از گذشت چهار هفته همچنان ادامه دارد و کاربران ایرانی در شرایطی قرار گرفته‌اند که عملا ارتباط مستقیم با بسیاری از خدمات جهانی، شبکه‌های اجتماعی و منابع خبری مستقل برایشان ممکن نیست. در عین حال گزارش‌ها و بررسی‌های «شرق» نشان می‌دهد برخی حساب‌های کاربری همچنان امکان دسترسی به اینترنت جهانی را با کمک اینترنت سفید دارند. از سوی دیگر بسیاری از کاربران عادی که توانسته‌اند راهی به دنیای مجازی پیدا کنند اعلام می‌کنند که هزینه گزافی برای فیلترشکن‌های خود داده‌اند.

این وضعیت در حالی ادامه دارد که بخش بزرگی از زندگی شهروندان، فعالیت‌های اقتصادی، خدماتی و اجتماعی کشور به اینترنت وابسته است؛ وابستگی‌ای که هر ساعت اختلال در آن می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند.

داده‌های فنی نت‌بلاکس از شبکه اینترنت ایران نشان می‌دهد در روزهای ابتدایی این محدودیت (9 اسفند)، میزان اتصال ایران به اینترنت جهانی به شکل بی‌سابقه‌ای سقوط کرد. برخی اندازه‌گیری‌های ترافیک شبکه نشان می‌دهد اتصال کشور در مقاطعی به کمتر از چند درصد سطح معمول رسیده است؛ وضعیتی که در ادبیات فنی به‌ عنوان «خاموشی تقریبا کامل» شناخته می‌شود.

این افت شدید اتصال به معنای آن است که بسیاری از کاربران عملا قادر به دسترسی به سرویس‌هایی مانند ایمیل‌های بین‌المللی، ابزارهای ارتباطی، خدمات ابری یا پلتفرم‌های کاری جهانی نیستند. شرکت‌های فناوری، استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین نیز در چنین شرایطی با اختلال گسترده در فعالیت‌های روزمره خود روبه‌رو می‌شوند.

زندگی در نسخه محدود اینترنت

با قطع دسترسی به اینترنت، آنچه برای کاربران باقی می‌ماند نسخه‌ای محدود از شبکه داخلی است؛ ساختاری که در سال‌های اخیر به‌ عنوان اینترانت ملی توسعه یافته است.

در این شبکه، برخی خدمات داخلی مانند بانکداری یا پلتفرم‌های بومی همچنان فعال می‌مانند، اما بسیاری از سرویس‌های جهانی در دسترس نیستند. این وضعیت عملا کاربران را در یک فضای ارتباطی بسته قرار می‌دهد؛ فضایی که امکان تعامل با بخش بزرگی از اینترنت جهانی در آن وجود ندارد. البته دسترسی به خدمات بانکی و همچنین پیام‌رسان‌های داخلی هم در برخی ساعات روز با اختلال و قطعی شدید همراه است.از طرفی بسیاری از خدمات این سرویس‌های بومی پاسخ‌گوی نیاز کاربران نیست. برای نمونه اگر بخواهید از یکی از سرویس‌های هوش مصنوعی بومی استفاده کنید، یا اطلاعات ناقص به شما می‌دهند و یا اعلام می‌کنند برای دسترسی به اطلاعات دقیق‌تر نیاز به اینترنت دارند و از شما می‌خواهند که اشتراک آنها را تهیه کنید.

برای میلیون‌ها ایرانی که کار، آموزش یا ارتباطات خانوادگی‌شان به اینترنت جهانی وابسته است، چنین محدودیتی به معنای توقف بخش مهمی از زندگی دیجیتال است.

اقتصاد دیجیتال زیر فشار

اقتصاد دیجیتال ایران طی سال‌های اخیر به یکی از بخش‌های فعال اقتصادی تبدیل شده که حال و روز خوشی ندارند. هزاران کسب‌وکار کوچک و بزرگ، از فروشگاه‌های آنلاین گرفته تا استارتاپ‌های خدماتی، بر بستر اینترنت فعالیت می‌کنند.

اما در شرایطی که دسترسی به اینترنت جهانی محدود می‌شود، این بخش بیش از دیگران آسیب می‌بیند. بسیاری از کسب‌وکارها برای ارتباط با مشتریان، تبلیغات، پرداخت‌های بین‌المللی یا حتی مدیریت زیرساخت‌های فنی خود به اینترنت جهانی وابسته‌اند.

در دوره‌های قبلی محدودیت اینترنت، برخی کسب‌وکارهای آنلاین از کاهش شدید فروش خبر داده بودند و بسیاری از شرکت‌ها برای کنترل هزینه‌ها ناچار به کاهش فعالیت یا تعدیل نیرو شدند. اکنون نیز با ورود خاموشی اینترنت به هفته پنجم، نگرانی‌ها درباره تکرار همان سناریو افزایش یافته است. هنوز اطلاعات دقیقی از خسارت وارد شده به کسب‌وکارها در یک ماه گذشته از قطعی اینترنت منتشر نشده، اما دو روز گذشته (۸ فروردین) سازمان نظام صنفی رایانه‌ای مانند دوره‌های گذشته قطع اینترنت از سال ۹۸ تا کنون در فرخوانی از کسب‌وکارها خواسته تا خسارات خود را ثبت کنند.

در این بین در یک ماه گذشته هیچ یک از مقامات وزارت ارتباطات از مقامات مسئول سخنی در مورد وضعیت اینترنت و اینکه چه زمانی قرار است اتصال مجدد به دنیا برای مردم و کسب‌وکارها مطرح شود، شنیده نمی‌شود. طبق اظهارات ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در بهمن ماه ۱۴۰۳ و در جلسه مشترک با معاون علمی ریاست‌جمهوری که به دنبال قطع اینترنت در دی‌ماه برگزار شده بود، قطع مکرر و گسترده اینترنت روزانه رقمی معادل پنج هزار میلیارد تومان (پنج همت) به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد کرده. از این میزان، نزدیک به ۵۰۰ میلیارد تومان در روز مستقیما بدنه و هسته اصلی اقتصاد دیجیتال (شامل استارتاپ‌ها، پلتفرم‌های خدمات‌رسان و تجارت الکترونیک) را متضرر کرده است. گزارش‌های تکمیلی و برآوردهای کارشناسی معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات در آن زمان عمق این بحران برای ۲۰ روز اینترنت را بیشتر نمایان کرد. به گفته او‌، زیان وارده به اقتصاد دیجیتال روزانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده می‌شد. با تداوم این وضعیت فلج‌کننده، برآوردها حاکی از آن است که تنها طی ۱۸ تا ۲۰ روز اختلال گسترده در دی‌ماه، مجموع خسارت اقتصادی به رقم غیرقابل تصور ۹۰ هزار میلیارد تومان (۹۰ همت) رسیده است. در تحلیلی دیگر، وزارت ارتباطات مجموع خسارت و عدم‌النفع ثبت‌شده تنها در بخش «هسته و پلتفرم‌های اقتصاد دیجیتال» را در یک بازه ۱۷‌روزه، حدود ۳۴ هزار میلیارد تومان (۳۴ همت) اعلام کرد. کسب‌وکارهایی که فروش آنها وابسته به شبکه‌های اجتماعی یا تبلیغات آنلاین است، در چنین شرایطی که حالا قطع اینترنت ۳۰ روز را هم رد کرده عملا فعالیت خود را از دست داده‌اند. همچنین صنعت تبلیغات دیجیتال، خدمات لجستیک و پلتفرم‌های گردشگری آنلاین نیز از‌جمله بخش‌هایی هستند که به‌شدت تحت تأثیر این اختلال‌ها قرار می‌گیرند.

خلأ اطلاعاتی

یکی از پیامدهای مهم قطع گسترده اینترنت، شکل‌گیری خلأ اطلاعاتی در جامعه است. زمانی که دسترسی به منابع متنوع خبری و ابزارهای راستی‌آزمایی محدود می‌شود، امکان بررسی صحت اخبار برای شهروندان کاهش می‌یابد.

پژوهش‌های ارتباطی نشان داده‌اند در چنین شرایطی، شایعات و اطلاعات تأییدنشده سریع‌تر در جامعه منتشر می‌شوند؛ زیرا کاربران امکان مقایسه روایت‌ها یا بررسی منابع مختلف را ندارند.

به همین دلیل بسیاری از متخصصان رسانه معتقدند محدودسازی اینترنت در بحران‌ها می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد و به افزایش اضطراب اجتماعی و گسترش شایعات منجر شود.

قطعی فعلی از انتهای سال ۱۴۰۴ شروع شده و در اولین روزها و هفته‌های سال ۱۴۰۵ هم ادامه دارد. بررسی رخدادهای سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اینترنت در ایران ۳ بار با محدودیت‌های گسترده روبه‌رو شد.

نخستین مورد در جریان جنگ ۱۲روزه رخ داد که در آن دوره نیز دسترسی به اینترنت در بخش‌هایی از کشور محدود شد و اینترنت هم برای پنج روز قطع ماند. پس از آن، در ۱۸ دی‌ماه اینترنت برای حدود ۲۰ روز با قطع کامل مواجه شد؛ رویدادی که بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین را با بحران جدی روبه‌رو کرد.

اکنون با قطعی تازه که وارد هفته پنجم می‌شود، اینترنت در ایران برای سومین بار در یک سال با خاموشی گسترده مواجه شده که ادامه آن تا سال ۱۴۰۵ هم کشیده شده است.

اگر مجموع این محدودیت‌ها را کنار هم بگذاریم، نتیجه تصویر کم‌سابقه‌ای از وضعیت ارتباطات دیجیتال در ایران ارائه می‌دهد: بخش قابل توجهی از سال ۱۴۰۴ با اینترنت محدود یا قطع سپری شده است.

به بیان دیگر، ایران در سال گذشته حدود یک‌سوم سال را بدون دسترسی عادی به اینترنت جهانی پشت سر گذاشت.

مسیری که هر بار مسدود می‌شود

در جهان امروز، اینترنت دیگر یک ابزار لوکس نیست؛ زیرساختی حیاتی است که اقتصاد، آموزش، سلامت و ارتباطات اجتماعی به آن وابسته‌اند. قطع آن فقط به معنای از کار افتادن چند شبکه اجتماعی نیست، بلکه شاهراه‌ ارتباطی جامعه را هدف قرار می‌دهد.

خاموشی‌ای که اکنون وارد هفته پنجم شده، نشان می‌دهد اینترنت در ایران همچنان نخستین هدف هر بحران است؛ چه بحران داخلی باشد، چه درگیری خارجی.

و شاید مهم‌ترین پرسش همین باشد: در کشوری که بخش بزرگی از اقتصاد و زندگی روزمره به اینترنت گره خورده، تا چه زمانی می‌توان این شاهراه حیاتی را هر بار با فشردن یک دکمه قطع کرد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.