نگاهی به موسیقی -14
حمید فرید
در ادامه سلسلهنوشتارهای «نگاهی به موسیقی» و در ادامه معرفی دستگاه همایون به یکیدیگر از متعلقات این دستگاه به نام آواز بیات اصفهان میپردازیم. هرچند بیشتر موسیقیدانان برآناند که این آواز از متعلقات دستگاه همایون است، اما برخی معتقدند جزئی از دستگاه شور است. اگرچه نام آواز بیات اصفهان با مقام اصفهان (مقام اصفهان یا سپاهان از 12 مقام اصلی موسیقی قدیم ایران است) همسان است؛ ولی از نظر موسیقایی با هم متفاوتاند. به عقیده فرهاد فخرالدینی این نوع نامگذاری گوشهها و آوازها در ردیف (یعنی استفاده از یک نام قدیمی برای گوشه یا آواز که به آن مرتبط نیست) در ردیف موسیقی ایرانی نادر نیست و او آن را نوعی تحریف در طبقهبندی موسیقی ایرانی میداند. فواصل مقام اصفهان در موسیقی ایران مرسوم نیستند، اما استفاده از این مقامها در موسیقی عربی و ترکی معمول بوده است. بهطوریکه در موسیقی ترکی یک مقام به نام بیات شیراز وجود دارد که خود شامل چندین گوشه است و از نظر فواصل با بیات اصفهان در ردیف موسیقی ایرانی مطابقت دارد. این آواز از قدیمیترین آوازهای ایرانی است و فضای عاطفی آن حالتی میان اندوه و شادی در خود دارد. پیشوند «بیات» که پیشازاین در آوازهای دیگر نیز به کار برده شده بود، ممکن است مخفف ابیات بوده باشد. باید گفت نام اصفهان اشاره مستقیمی به شهر و اقوام ساکن آن دارد. در این آواز کلمات به صورت شمرده و آرام ادا میشود. لحن عمیق و پراحساس بیات اصفهان باعث شده است که به آن لقب آواز مناجاتگونه را بدهند و از خصوصیات بارز این آواز نوع قدرت بیان شعر است که به شنونده تحمیل میشود و انسان را بیدار میکند. ازاینرو «روحالله خالقی»، آواز اصفهان را گاهی شاد و گاهی غمگین میخواند و حالت آن را بین غم و شادی میداند؛ ولی شاهین فرهت آن را دارای غمی عمیق توصیف میکند و از این نظر آن را مانند دستگاه همایون و گام کوچک میداند. در جایی «داریوش صفت» اصفهان را عرفانی و عمیق توصیف کرده است. او بر این اعتقاد است که اصفهان از شور سرزندهتر است و به همان اندازه شوربرانگیزاننده است و نواختن به شیوه قدما و سنتی باعث ایجاد خلسه و مراقبه میشود. طبقهبندی بیات اصفهان در دستگاه همایون، قدمت زیادی دارد. چنانکه «فرصت شیرازی» نیز همین تقسیمبندی را ارائه داده است؛ اما برخی مانند «هرمز فرهت» بیات اصفهان را به دستگاه شور نزدیک میدانند. محمدرضا لطفی نیز بیات اصفهان را مشق از گوشه قجر در دستگاه شور میداند و طبقهبندیاش در دستگاه همایون را اشتباه میداند. «هومان اسعدی» آورده است که بیات اصفهان توسط «مهدیقلی هدایت» و «ژان دورینگ» جزئی از شور دانسته میشده و انتساب آن به همایون ناشی از شیوه نوازندگی «آقا حسینقلی» بوده است. به جز شور و همایون، بیات اصفهان با دستگاههای دیگر نیز در ارتباط است. در سهگاه گوشههای مخالف و مغلوب ازنظر درجات دچار تغییراتی هستند که آنها را از درآمد سهگاه متمایز میکند. همچنین در دستگاه ماهور گوشهای به نام «اصفهانک» وجود دارد که به عقیده «پرونوتل» و «داریوش شناسا» احتمال دارد که این شباهت نام، ناشی از ارتباط این گوشه با بیات اصفهان باشد. در موسیقی عربی نیز مقام نهاوند با بیات اصفهان در موسیقی ردیفی مشابهت دارد. آواز اصفهان در گذر زمان به غنای خود افزوده است و همچنان میان اهل فرهنگ و عامه مردم دوستداران بسیاری دارد و مناسبترین زمان گوشسپردن به آن را صبحگاهان میدانند. بیات اصفهان از نظر فواصل با گام «کوچک هماهنگ» (مینور هارمونیک) در موسیقی کلاسیک غربی نزدیکی بسیاری دارد و تنها تفاوت آن در بیات اصفهان درجه ششم یک ربع پرده زیرتر از گام مینور هارمونیک است؛ درجهای که در این آواز نقش ایست را ایفا میکند. گوشههای «جامهدران»، «بیات راجه»، «عشاق»، «شاه ختایی» و «سوز و گداز» را میتوان از متعلقات این آواز شمرد که در ردیفهای مختلف از گوشههای دیگری مانند «کرشمه» و «بیات شیراز» که به نقل از داریوش طلایی توسط استاد محمود کریمی تحت تأثیر از موسیقی آذربایجان در این آواز آورده شده است، نیز نام بردهاند. بیات اصفهان به دلیل نزدیکیاش با گام کوچک، کاربرد فراوانی در موسیقی سنتی و عامهپسند ایران داشته و از آن با کوکی غربی بسیار استفاده میشود و قطعات مشهوری در آن ساخته شده است؛ مانند «امشب شب مهتابه» ساخته «علیاکبر شیدا»، تصنیف «بهار دلنشین» ساخته «روحالله خالقی» با شعری از «بیژن ترقی» و... . از نمونههای شنیداری میتوان به همه آوازها و مناسبخوانیهای بیات اصفهانِ بهجامانده از «استاد جلال تاجاصفهانی» که سرآمد و زنده نگهدارنده این آواز بوده و همچنین آلبوم جان عشاق به آهنگسازی پرویز مشکاتیان و صدای محمدرضا شجریان اشاره کرد.
در ادامه سلسلهنوشتارهای «نگاهی به موسیقی» و در ادامه معرفی دستگاه همایون به یکیدیگر از متعلقات این دستگاه به نام آواز بیات اصفهان میپردازیم. هرچند بیشتر موسیقیدانان برآناند که این آواز از متعلقات دستگاه همایون است، اما برخی معتقدند جزئی از دستگاه شور است. اگرچه نام آواز بیات اصفهان با مقام اصفهان (مقام اصفهان یا سپاهان از 12 مقام اصلی موسیقی قدیم ایران است) همسان است؛ ولی از نظر موسیقایی با هم متفاوتاند. به عقیده فرهاد فخرالدینی این نوع نامگذاری گوشهها و آوازها در ردیف (یعنی استفاده از یک نام قدیمی برای گوشه یا آواز که به آن مرتبط نیست) در ردیف موسیقی ایرانی نادر نیست و او آن را نوعی تحریف در طبقهبندی موسیقی ایرانی میداند. فواصل مقام اصفهان در موسیقی ایران مرسوم نیستند، اما استفاده از این مقامها در موسیقی عربی و ترکی معمول بوده است. بهطوریکه در موسیقی ترکی یک مقام به نام بیات شیراز وجود دارد که خود شامل چندین گوشه است و از نظر فواصل با بیات اصفهان در ردیف موسیقی ایرانی مطابقت دارد. این آواز از قدیمیترین آوازهای ایرانی است و فضای عاطفی آن حالتی میان اندوه و شادی در خود دارد. پیشوند «بیات» که پیشازاین در آوازهای دیگر نیز به کار برده شده بود، ممکن است مخفف ابیات بوده باشد. باید گفت نام اصفهان اشاره مستقیمی به شهر و اقوام ساکن آن دارد. در این آواز کلمات به صورت شمرده و آرام ادا میشود. لحن عمیق و پراحساس بیات اصفهان باعث شده است که به آن لقب آواز مناجاتگونه را بدهند و از خصوصیات بارز این آواز نوع قدرت بیان شعر است که به شنونده تحمیل میشود و انسان را بیدار میکند. ازاینرو «روحالله خالقی»، آواز اصفهان را گاهی شاد و گاهی غمگین میخواند و حالت آن را بین غم و شادی میداند؛ ولی شاهین فرهت آن را دارای غمی عمیق توصیف میکند و از این نظر آن را مانند دستگاه همایون و گام کوچک میداند. در جایی «داریوش صفت» اصفهان را عرفانی و عمیق توصیف کرده است. او بر این اعتقاد است که اصفهان از شور سرزندهتر است و به همان اندازه شوربرانگیزاننده است و نواختن به شیوه قدما و سنتی باعث ایجاد خلسه و مراقبه میشود. طبقهبندی بیات اصفهان در دستگاه همایون، قدمت زیادی دارد. چنانکه «فرصت شیرازی» نیز همین تقسیمبندی را ارائه داده است؛ اما برخی مانند «هرمز فرهت» بیات اصفهان را به دستگاه شور نزدیک میدانند. محمدرضا لطفی نیز بیات اصفهان را مشق از گوشه قجر در دستگاه شور میداند و طبقهبندیاش در دستگاه همایون را اشتباه میداند. «هومان اسعدی» آورده است که بیات اصفهان توسط «مهدیقلی هدایت» و «ژان دورینگ» جزئی از شور دانسته میشده و انتساب آن به همایون ناشی از شیوه نوازندگی «آقا حسینقلی» بوده است. به جز شور و همایون، بیات اصفهان با دستگاههای دیگر نیز در ارتباط است. در سهگاه گوشههای مخالف و مغلوب ازنظر درجات دچار تغییراتی هستند که آنها را از درآمد سهگاه متمایز میکند. همچنین در دستگاه ماهور گوشهای به نام «اصفهانک» وجود دارد که به عقیده «پرونوتل» و «داریوش شناسا» احتمال دارد که این شباهت نام، ناشی از ارتباط این گوشه با بیات اصفهان باشد. در موسیقی عربی نیز مقام نهاوند با بیات اصفهان در موسیقی ردیفی مشابهت دارد. آواز اصفهان در گذر زمان به غنای خود افزوده است و همچنان میان اهل فرهنگ و عامه مردم دوستداران بسیاری دارد و مناسبترین زمان گوشسپردن به آن را صبحگاهان میدانند. بیات اصفهان از نظر فواصل با گام «کوچک هماهنگ» (مینور هارمونیک) در موسیقی کلاسیک غربی نزدیکی بسیاری دارد و تنها تفاوت آن در بیات اصفهان درجه ششم یک ربع پرده زیرتر از گام مینور هارمونیک است؛ درجهای که در این آواز نقش ایست را ایفا میکند. گوشههای «جامهدران»، «بیات راجه»، «عشاق»، «شاه ختایی» و «سوز و گداز» را میتوان از متعلقات این آواز شمرد که در ردیفهای مختلف از گوشههای دیگری مانند «کرشمه» و «بیات شیراز» که به نقل از داریوش طلایی توسط استاد محمود کریمی تحت تأثیر از موسیقی آذربایجان در این آواز آورده شده است، نیز نام بردهاند. بیات اصفهان به دلیل نزدیکیاش با گام کوچک، کاربرد فراوانی در موسیقی سنتی و عامهپسند ایران داشته و از آن با کوکی غربی بسیار استفاده میشود و قطعات مشهوری در آن ساخته شده است؛ مانند «امشب شب مهتابه» ساخته «علیاکبر شیدا»، تصنیف «بهار دلنشین» ساخته «روحالله خالقی» با شعری از «بیژن ترقی» و... . از نمونههای شنیداری میتوان به همه آوازها و مناسبخوانیهای بیات اصفهانِ بهجامانده از «استاد جلال تاجاصفهانی» که سرآمد و زنده نگهدارنده این آواز بوده و همچنین آلبوم جان عشاق به آهنگسازی پرویز مشکاتیان و صدای محمدرضا شجریان اشاره کرد.
