خزانههای روی کاغذ
بانک مرکزی انحصار خزانه طلای پلتفرمهای آنلاین را در مقررات شکسته، اما سکوها هنوز امکان استفاده از گزینههای تازه را ندارند
بازار آنلاین طلا بالاخره چند خزانه دارد؛ دستکم روی کاغذ. پس از ماهها اختلاف میان پلتفرمهای خریدوفروش آنلاین طلا و بانک مرکزی، دو بانک ملت و سامان مجوز خزانهداری گرفتهاند و بانکهای صادرات و کارآفرین هم قرار است در ادامه به این فهرست اضافه شوند. تصمیمی که در نگاه اول باید به معنای پایان وابستگی سکوهای طلا به بانک کارگشایی باشد، اما در عمل هنوز اتفاقی در بازار نیفتاده است.
پلتفرمها همچنان نمیتوانند طلای خود را به خزانههای تازه منتقل کنند و مسیر اتصال عملیاتی آنها به بانکهای جدید هنوز کامل نشده است. به این ترتیب، انحصاری که در مقررات شکسته شده، در فعالیت روزمره سکوها همچنان پابرجاست.
مسئله حالا دیگر تعداد خزانههایی نیست که بانک مرکزی برای فعالیت تأیید میکند؛ مسئله این است که چند خزانه واقعا در دسترس بازار قرار دارند.
یک بازار، یک خزانه
تمرکز ذخایر طلای پلتفرمهای آنلاین در بانک کارگشایی از ماهها پیش به یکی از مهمترین محلهای اختلاف این کسبوکارها با بانک مرکزی تبدیل شده بود.
الزام همه بازیگران این بازار به نگهداری ذخایر خود در یک خزانه، از نگاه فعالان این حوزه فقط حق انتخاب کسبوکارها را محدود نمیکرد. مسئله مهمتر، تمرکز حجم بزرگی از طلای متعلق به کاربران و پلتفرمها در یک نقطه بود؛ موضوعی که پس از افزایش نگرانیهای امنیتی و عملیاتی، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت.
اختلاف تا جایی بالا گرفت که در اسفند سال گذشته، چند روز پیش از آغاز جنگ رمضان، ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز رسما از بانک مرکزی خواست دستکم پنج خزانه معتبر غیر از بانک کارگشایی معرفی کند.
این مطالبه فقط یک بحث رقابتی نبود. نگهداری بخش بزرگی از ذخایر یک بازار در یک نقطه، ریسک عملیاتی و امنیتی ایجاد میکرد و از همین منظر، افزایش تعداد خزانهها به بخشی از مطالبه ساختاری بازار آنلاین طلا تبدیل شد.
بانک مرکزی در نهایت از موضع اولیه خود عقب نشست و «ضوابط ناظر بر خزانهداری شمش طلا و نقره برای سکوهای خریدوفروش برخط» را تدوین کرد. برای نخستینبار، امکان فعالیت چند خزانه مورد تأیید بانک مرکزی در مقررات به رسمیت شناخته شد.
البته یک محدودیت مهم باقی ماند؛ خزانهداری همچنان در اختیار مؤسسات اعتباری است و شرکتهای خصوصی مستقل امکان ورود به این بازار را ندارند.
انحصاری که هنوز تمام نشده
مردادماه مرحله تازهای از این ماجرا آغاز شد. بانک ملت و بانک سامان مجوز خزانهداری دریافت کردند و نام بانکهای صادرات و کارآفرین نیز بهعنوان گزینههای بعدی مطرح شد.
اگر فقط به فهرست مجوزها نگاه کنیم، انحصار بانک کارگشایی تمام شده است.
با اضافهشدن چهار بانک جدید، یک پلتفرم آنلاین طلا باید بتواند درباره محل نگهداری ذخایر خود تصمیم بگیرد و بهجای وابستگی به یک خزانه، میان چند گزینه انتخاب کند.
اما فاصله میان «خزانه مجوزدار» و «خزانه قابل استفاده» حالا به گره جدید بازار تبدیل شده است.
فعالان این حوزه میگویند با وجود صدور مجوزهای تازه، زیرساخت و فرایند اتصال پلتفرمها به این خزانهها هنوز کامل نشده است. یعنی سکویی که امروز تصمیم بگیرد بخشی از ذخایر طلای خود را از بانک کارگشایی خارج کند و به بانک ملت یا سامان بسپارد، هنوز مسیر روشن و عملیاتی برای انجام این کار ندارد.
بنابراین آنچه در مقررات تغییر کرده، هنوز به سطح عملیات نرسیده است.
برای کسبوکارها نتیجه ساده است؛ گزینههای جدید وجود دارند، اما امکان انتخاب آنها وجود ندارد.
مجوز، ابتدای راه است
بخشی از این فاصله به ماهیت خزانهداری در بازار آنلاین طلا بازمیگردد.
خزانه در مقررات جدید صرفا یک محل فیزیکی برای نگهداری شمش نیست. بانک مرکزی میخواهد هر خزانه بخشی از یک زنجیره نظارتی باشد؛ زنجیرهای که امکان رصد موجودی، مالکیت و جابهجایی طلا را برای نهاد ناظر فراهم کند.
در چنین ساختاری صدور مجوز تنها مرحله نخست است.
خزانه باید الزامات امنیتی و فنی موردنظر بانک مرکزی را اجرا کند، به سامانه ناظر متصل شود و امکان ثبت اطلاعات مربوط به ورود و خروج طلا، موجودی، مالکیت و تحویل را فراهم کند. پس از آن نیز بانک و پلتفرم باید سازوکار قراردادی و عملیاتی همکاری خود را مشخص کنند.
تا زمانی که تمام این حلقهها کنار هم قرار نگیرند، یک بانک ممکن است روی کاغذ خزانهدار باشد اما برای پلتفرمها عملا تفاوتی با بانکی که اصلا مجوز ندارد، نداشته باشد.
این همان نقطهای است که امروز اعتراض فعالان بازار روی آن متمرکز شده است؛ اگر هدف سیاست تازه بانک مرکزی کاهش تمرکز و ایجاد حق انتخاب برای سکوها بوده، اضافهشدن نام چند بانک به فهرست مجوزها بدون امکان استفاده واقعی از آنها، تغییری در شرایط بازار ایجاد نمیکند.
تنظیمگری پس از بازار
ماجرای خزانهها البته مسئلهای جداافتاده در بازار آنلاین طلا نیست.
مسیر تنظیمگری این بازار طی ماههای گذشته بارها با همین الگو پیش رفته است؛ ابتدا بازار شکل گرفته، بعد محدودیت یا ابهام ایجاد شده، سپس مقررات کلی تصویب شده و در مرحله بعد تازه تدوین جزئیات اجرایی آغاز شده است.
دولت در آبان ۱۴۰۴ دستورالعمل اجرایی خریدوفروش برخط طلا و نقره را تصویب کرد، اما تصویب دستورالعمل به معنای پایان اختلافها نبود. تعیین سازوکار نظارت، تدوین ضوابط جزئیتر و حتی صدور مجوز فعالیت سکوها همچنان محل اختلاف باقی ماند.
صدور مجوز فعالیت پلتفرمهای طلا نیز مدتی متوقف شد و اختلاف بر سر مرجع و شرایط صدور مجوز در نهایت پای هیئت مقرراتزدایی را به این بازار باز کرد.
در موضوع خزانه نیز تقریبا همین مسیر تکرار شده است.
ابتدا بانک کارگشایی تنها گزینه بازار بود. پلتفرمها اعتراض کردند. ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز خواستار افزایش تعداد خزانهها شد. بانک مرکزی مقررات را تغییر داد. دو بانک مجوز گرفتند و دو بانک دیگر در صف قرار گرفتند.
حالا بازار در یک ایستگاه دیگر متوقف شده است؛ استفاده واقعی از همین مجوزها.
هزینه فاصله میان مصوبه و اجرا
برای نهاد تنظیمگر، فاصله میان تصویب یک قاعده و اجرای کامل آن ممکن است بخشی از یک فرایند اداری باشد، اما برای کسبوکارها این فاصله هزینه دارد.
پلتفرمی که باید ذخایر طلای کاربران خود را براساس یک ساختار مشخص نگهداری کند، نمیتواند برنامه عملیاتیاش را بر مبنای گزینهای بچیند که هنوز معلوم نیست چه زمانی در دسترس قرار میگیرد.
از سوی دیگر، تا زمانی که خزانههای تازه عملا وارد چرخه فعالیت نشوند، ریسکی که یکی از دلایل اصلی تغییر مقررات بود نیز بهطور کامل از بین نمیرود؛ بخش بزرگی از ذخایر بازار همچنان در همان ساختار متمرکز گذشته باقی میماند.
به همین دلیل، مسئله امروز بازار دیگر این نیست که بانک مرکزی اصل تعدد خزانهها را پذیرفته یا نه؛ این مرحله پشت سر گذاشته شده است.
پرسش این است که اجرای این تصمیم چه زمانی تکمیل میشود.
چند خزانه، از چه زمانی؟
بانک مرکزی بخشی از خواسته فعالان بازار آنلاین طلا را پذیرفته است. بانک کارگشایی قرار نیست تنها خزانه این بازار باقی بماند و امکان ورود مؤسسات اعتباری دیگر نیز در مقررات پیشبینی شده است.
دو بانک مجوز گرفتهاند و دو بانک دیگر نیز در مسیر دریافت مجوز قرار دارند.
اما آزمون سیاست تازه بانک مرکزی با تعداد مجوزهای صادرشده سنجیده نمیشود.
معیار واقعی زمانی است که یک سکوی طلا بتواند میان چند خزانه انتخاب کند، با بانک موردنظر قرارداد ببندد، ذخایرش را تحویل دهد و اطلاعات مربوط به آن نیز در سامانه نظارتی ثبت شود.
تا پیش از آن، برای پلتفرمها تفاوت چندانی میان یک خزانه و چند خزانهای که امکان استفاده از آنها وجود ندارد، نیست.
انحصار خزانهداری طلای آنلاین در مقررات شکسته است، اما بازار هنوز منتظر شکستهشدن آن در عمل است.
و شاید این بار مسئله اصلی خود مقررات نباشد؛ فاصلهای باشد که بار دیگر میان «تصمیم تنظیمگر» و «واقعیت بازار» ایجاد شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
