معمار زیستبوم رمزارز ایران
چگونه جامعه ۱۲ میلیونی در یک پلتفرم رمزارز ساخته شد؟
مهسا طاعتی . خبرنگار فناوری
در ابتدای دهه ۹۰، رمزارز و بیتکوین برای جامعه ایرانی یک مفهوم انتزاعی و ناآشنا بود. آن زمان، آگاهی جمعی نسبت به این نوع دارایی بسیار اندک و معامله آن هم محدود به شبکههای زیرزمینی بود. اما از اواخر سال ۱۳۹۶ همزمان با تشدید تورم در ایران و جهش جهانی قیمت بیتکوین، تحول مهمی در رفتار مالی ایرانیان رقم خورد؛ بخشی از شهروندان، پناهگاه جدیدی برای حفظ ارزش داراییهای خود پیدا کردند. با این حال، تحریمها مانع بزرگی در دسترسی آنها به بازارهای جهانی بود. در پاسخ به این نیاز، هستههای اولیه کسبوکارهای بومی در دنیای کریپتو شکل گرفت. به مرور تعداد کاربران و صرافیهای رمزارز داخلی افزایش یافت؛ تا جایی که امروزه، سرمایه میلیونها ایرانی به تحولات بازار رمزارز گره خورده است. این کاربران از طریق پلتفرمهای داخلی به دنیای رمزارزها در بیرون از مرزهای ایران متصل شدهاند و امکان معامله پیدا کردهاند. امکانی که در سالهای قبل، دور از ذهن به نظر میرسید، حالا به بخشی از زیرساخت مالی دیجیتال کشور تبدیل شده است. در این میان، برخی پلتفرمها توانستهاند فراتر از یک بستر برای معامله عمل کنند و به بازیگران اثرگذار زیست بوم رمزارز ایران تبدیل شوند.
شکلگیری زیرساخت مالی
افزایش استقبال ایرانیها از رمزارزها، ضرورت ایجاد و فعالیت زیرساختهای بومی و قابل اعتماد را آشکار کرد. این نیاز در سال ۱۳۹۶ با جهش جهانی قیمت بیتکوین و دلار در ایران به اوج رسید. اما در آن دوران، کاربران ایرانی برای ورود به بازارهای مالی بینالمللی با موانع بزرگی چون خطر بلوکه شدن داراییها مواجه بودند. در چنین وضعیتی، صرافیهای محدود اما پیشران سعی کردند تا به نیاز کلیدی و دیرینه جامعه ایران یعنی حفظ ارزش دارایی و دسترسی به فرصتهای مالی جدید پاسخ دهند. از نگاه فعالان و کارشناسان بازار رمزارز نیز، استقبال ایرانیها از کریپتو حاصل نیاز به حفظ ارزش دارایی، دسترسی آسان و سرمایهگذاری خرد بوده است. نیازی که به موقع از سوی کسبوکارهای پیشگام شناسایی شد و امکان دسترسی سهل و امن شهروندان را به بازار جهانی رمزارز فراهم کرد. علاوه بر این موارد، ایمان ملکا، دبیر انجمن فینتک ایران نقش زیستبوم رمزارز را در افزایش شفافیت معاملات این دارایی تاثیرگذار میداند. به اعتقاد او، سازوکار شفاف قیمتگذاری در پلتفرمها، معاملات رمزارزها را قابل فهمتر و قابل اعتمادتر کرده است. ملکا در این خصوص توضیح میدهد: «شفافیت و سهولت در پلتفرمها، هزینه جستوجو و زمان تصمیمگیری کاربران را کاهش داد و در مقابل، اصالت و قابلیت اتکای بازار را افزایش داد.از سوی دیگر، رمزارزها امکان مشارکت مالی را برای بخش بزرگی از کاربران فراهم کردند. کاربرانی که دیگر تمایلی به الگوهای سنتی سرمایهگذاری نداشتند اما همچنان بهدنبال حفظ ارزش پول و انجام سرمایهگذاریهای خرد بودند. همین ویژگی، به یکی از پیشرانهای اصلی استقبال عمومی از بازار رمزارز تبدیل شد.»
از نظر این چهره صنفی، تجربه کاربری ساده و راحت، دسترسیپذیری مداوم و پایدار، امنیت زیرساخت و شبکه پشتیبانی پاسخگو، امانتداری و حفاظت از دارایی کاربران و تطبیق مستمر با فناوریهای روز از جمله عوامل کلیدی در توسعه و پایداری کسبوکارهای رمزارز است. به گفته او، در سالهای 1402 تا 1403 که پلتفرمهای رمزارز در ایران به بلوغ رسیدند، کسبوکارهایی که سرمایهگذاری جدیتری بر زیرساخت فنی، امنیت، شبکه و سرمایه انسانی انجام داده بودند، توانستند خدمات باکیفیتتری ارائه دهند. اما همه پلتفرمها نتوانستند از این آزمون سربلند بیرون بیایند و تعداد محدودی به جایگاه قابل اعتماد و پایدار در بازار دست یافتند. بهبود مستمر تجربه کاربری، پشتیبانی مؤثر، بهروزرسانی فناوری، امانتداری و سرمایهگذاری مجدد سود کسبوکار در رضایت کاربران مجموعه عواملی هستند که دبیر انجمن فینتک در نقشآفرینی بازیگران زیستبوم رمزارز ایران تاثیرگذار میداند.
دموکراتیزه کردن سرمایهگذاری
برای درک بهتر نقش پلتفرمهای رمزارز در تغییر رفتار مالی بخشی از جامعه ایران، بازخوانی مسیر توسعه نوبیتکس به عنوان یکی از بازیگران اصلی بازار با حدود ۱۲ میلیون کاربر روشنی از تحولات این زیست بوم دیجیتال ارائه میدهد. در ابتدا باید گفت که فعالیت این تعداد کاربر در یک صرافی نشاندهنده شکلگیری یک طبقه جدید از معاملهگران و سرمایه گذاران خرد در جامعه ایران است. رشد مداوم تعداد کاربران از ۳.۵ میلیون نفر در سال ۲۰۲۱ به حدود ۱۲ میلیون در سال ۲۰۲۶ صرفا یک موفقیت اقتصادی نیست، بلکه حاصل افزایش اعتماد عمومی به زیرساختهای داخلی رمزارز است. از سوی دیگر، حضور بیش از۳۰درصدی زنان و استقبال گسترده نسل جوان نشان میدهد که رمزارز، مرزهای سنتی سرمایهگذاری در ایران را جابهجا کرده است. اگر پیش از این، سرمایهگذاری صرفا به گروه محدودی از جامعه و صاحبان سرمایههای کلان خلاصه میشد، اکنون پلتفرمهای رمزارز امکان مدیریت داراییهای خرد را برای گروههای متنوعتری از جامعه فراهم کردهاند. ماهیت لحظهای و پرنوسان بازار رمزارزها نیز نیاز به دسترسی سریع و راحت به مدیریت داراییهای خرد را افزایش داد. در پاسخ به نیاز، راهاندازی اپلیکیشنهای موبایلی موجب استقبال قابل توجه کاربران از پلتفرمهای رمزارز شد. همچنین این تغییر، معامله رمزارز را به یک رفتار روزمره و همیشه در دسترس برای بخش وسیعتری از جامعه ایران تبدیل کرد. فعالیت ۳۵ درصدی نسل جوان در این پلتفرم نشاندهنده این است که صرفا بستری برای مبادله نیست، بلکه محلی برای سرمایهگذاری و تصمیمگیری مالی یکی از گروههای مهم از جامعه است. گروهی در اوج فعالیت اقتصادی که بیش از گذشته به دنبال ابزارهایی برای حفظ ارزش دارایی خود است.
پایداری در بازار نزولی
سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۳ را میتوان مهمترین دوره شکلگیری و تثبیت بازار رمزارز در ایران دانست. در سال ۲۰۲۱ که موجی عظیمی از تقاضا برای بازار رمزارز شکل گرفت، پیشگامان این بازار نیز با جمعیت بزرگی از کاربران مواجه شدند. به عنوان مثال، نوبیتکس در همان سال رشد قابل توجهی را تجربه کرد و تعداد کاربرانش به بیش از ۳.۵ میلیون کاربر رسید. اما چیزی که یک کسبوکار رمزارزی را از سایر پلتفرمها متمایز میکند، عدم تمرکز صرف بر رشد کمی است. پلتفرمهای پیشران از جمله نوبیتکس بر ساخت اعتماد، برند و محصول بیش از هر چیزی متمرکز شدند. استراتژی که فاصله کسبوکار را از سایر بازیگران افزایش میدهد و جایگاه آن را بهعنوان پیشران اکوسیستم تثبیت خواهد کرد. نوبیتکس نیز از همین مسیر در سال 2023 با رشد ۳۳ درصدی به بیش از ۶ میلیون کاربر رسید.
با این حال، عیار واقعی زیرساخت امن و پایدار یک کسبوکار در روزهای نزولی و بحرانی بازار عیان میشود. در زیست بوم رمزارز نیز پلتفرمها توانستند با تقویت زیرساختهای فنی و آموزش معامله حرفهای تابآوری معاملهگران را از گزند ریسکهای احتمالی بالا ببرند. نزول بازار رمزارز در سال۲۰۲۲ آزمون تفکیک پلتفرمهای متمرکز بر سودآوری کوتاهمدت و بلندمدت بود. پلتفرمهای پیشران از یک موقعیت بحرانی فرصت ساختند و از سودآوری مالی به سوادآموزی مالی تغییر استراتژی دادند. نوبیتکس هم با ارتقای آگاهی معاملهگران، اضافه کردن ابزارهای حرفهای خود را از یک معاملهگر ساده به معاملهگری آگاه و حرفهای تبدیل کرد.
اعتمادسازی در بحران
سرمایهگذاری بر زیرساختهای فنی، یکی از ابزارهای کلیدی پلتفرمهای مالی در مدیریت ریسک و بحرانهای احتمالی است. این ابزار به کسبوکار امکان پایداری در خدماتدهی و ثبات در بحران را میدهد. نوبیتکس در جریان حادثه امنیتی خرداد 1404 از همین سرمایهگذاری استفاده کرد. پذیرش کامل مسئولیت و جبران کامل خسارت از جمله اقدامات این پلتفرم در راستای بازسازی آرامش روانی کاربرانش بود. این سه اقدام هر کدام در مدیریت بحران تاثیرگذار بودهاند، اما تصمیم نوبیتکس به جبران خسارت ۱۰۰ میلیون دلاری بدون کمک نهادهای دولتی و حاکمیتی، نوبیتکس را به یک نمونه قابل توجه در مسئولیتپذیری تبدیل کرد. این تصمیم نشاندهنده اهمیت اعتماد و آرامش جامعه در ماموریتهای کسبوکار است که یک ذخیره استراتژیک برای صیانت از دارایی مردم کنار گذاشته است. نوبیتکس در آن زمان اعلام کرد که کل این هزینه از محل ذخایر خود شرکت جبران شده است.
فراتر از معامله
با ورود معامله رمزارز به شبکههای رسمی کشور، بخشی از ریسکهای این بازار از جمله کلاهبرداری کاهش یافت. اما پایداری یک بازار امن و سالم به تکونولوژی و پشتیبانی نیاز دارد. در این زمینه نوبیتکس با بهرهگیری از هوش مصنوعی و سامانههای پیشرفته کشف تقلب، نقش یک ناظر هوشمند برای تضمین سلامت معاملات بازار ایفا میکند. پاسداری از یک معامله امن که در اطمینانبخشی به کاربر در انتخاب بلندمدت پلتفرم و تزریق سرمایه بیشتر به آن تاثیر دارد؛ وضعیتی که موجب فراگیری و توسعه بازار خواهد شد.
در کنار همه این امکانات فنی و امنیتی، بازیگران اصلی اکوسیستم رمزارز ایران سعی کردهاند تا فراتر از یک کسبوکار دیجیتال باشند و در جامعه نقشآفرینی کنند. این پلتفرمها انتخاب کردهاند که صرفا یک بستر معامله نباشند، بلکه در فراگیری سواد مالی هم تاثیرگذار باشند. در همین راستا، نوبیتکس در پروژههای آموزشی و آگاهیبخشی درباره کلاهبرداریهای رمزارزی مشارکت کرده است. از سوی دیگر، وقتی یک کسبوکار پیشرو بخشی از منابع خود را صرف آموزش گروههای محروم از چرخه اقتصاد میکند، در حال تمرکززدایی از فرصتهای رشد اقتصادی و اجتماعی است. حمایت از آموزش مهارتهای دیجیتال به جوانان کمبرخوردار و کودکان نیز نشاندهنده تلاش نوبیتکس در کاهش شکاف دیجیتال در کشور است.
وقتی نقشآفرینی نوبیتکس در موقعیتهای اجتماعی را کنار سهم بالای تعداد کاربران و معاملات، ورود اولیه و هوشمندانه به بازار، شناخت نیازهای واقعی کاربران، دسترسی ریالی و موبایلی، تنوعبخشی به بازار، ارائه سرویسهای نوآور و سرمایهگذاری بر زیرساختهای فنی و امنیتی میگذاریم، متوجه یک ساختار منسجم میشویم. ساختاری که از دل آن نه فقط یک کسبوکار خصوصی فناورمحور بلکه یک کسبوکار اجتماعی و شهروندمدار هم متولد شده است. پلتفرمی که حل مسئله کاربر، اعتماد بازار، تنوع سرویسدهی و پایداری در بحران را محور ماموریتهای خود قرار داده و همین عوامل جایگاه آن را در زیستبوم رمزارز ایران ثتبیت کرده است.
