گواهینامه رانندگی به مثابه سند هویت ملی
میترا پورپاشا. کارشناس ارشد تاریخ از دانشگاه تهران
اكتشافات صورتگرفته در دوران انقلاب علمی و صنعتی، موجب بهكارانداختن نیروی بخار، بسط صنایع جدید و تكمیل و گسترش وسایل نقلیه شد، كه درنهایت به ظهور صنایع جدید و پیشرفت صنعتی اروپا انجامید. این پیشرفت صنعتی و مظاهر آن، توجه پادشاهان ایران را در سفرهای خود به اروپا جلب کرد، بهطوریکه شیفته آن شدند و آنها را به سرزمین تحت حکومت خود آوردند. اتومبیل ازجمله این وسایل و مظاهر پیشرفت بود که برای اولینبار در دوره حکومت پادشاهان قاجار، وارد ایران شد که بهتدریج بر تعداد آنها افزوده شده و موجب پیدایش مشکلاتی مانند تصادفات رانندگی و اختلال در آمد و شد وسایل نقلیه و تجمع حملونقل در سطح شهر شد. این امر نیاز به وضع قوانین و آموزش به رانندگان را نزد حاکمان کشور مطرح کرد که منجر به تهیه و تدوین اولین نظامنامهها و سپس گواهینامه شد. به این صورت که افراد برای رانندگی باید گواهینامه معتبری دریافت کنند و برای دریافت آن باید آموزشهای مناسب را پشتسر بگذارند. برای تسریع در کسب تجربه رانندگی و در نتیجه افزایش تواناییهای رانندگان جدید و ایمنی تمام کاربران راهها، اقدامات اصلاحی در زمینه صدور گواهینامههای رانندگی، به صورت سیاست بلندمدت طراحی و دنبال شد و با گذشت زمان با توجه به افزایش انواع وسایل نقلیه، گواهینامهها از حیث کاربری و ظرفیت به انواع مختلف تقسیم شدند. با توجه به پیچیدهشدن تخلفات رانندگان و تردد وسایل نقلیه در دوره پهلوی اول و دوم، گواهینامههای رانندگی به لحاظ شکلی و محتوایی دچار تحول و نظمی شدند که درنهایت استفاده از گواهینامههای مکانیزه و هوشمند و جایگزینی آن به جای گواهینامههای سابق به منظور ثبت تخلفات رانندگی رایج شد. آنچه باعث اهمیت این پژوهش میشود، این است که علاوهبر اینکه حاوی نکات سندشناسی است، میتواند قابل رجوع دانشجویان و پژوهشگران عرصه نیروی انتظامی نیز قرار گرفته و مفید واقع شود. در این راستا، تعدادی از اسناد گواهینامه مجموعه شخصی «سرهنگ آقایی» (از عصر رضاشاه تا دوره معاصر، ۱۳۰۵ - ۱۳۹۵ ش)، گردآوری شده و اساس توصیفها و تحلیلهای پژوهش هستند. درخصوص پیشینه تحقیق، شایان ذکر است که پرداختن به این موضوع از منظر تاریخی و سندی مورد توجه پژوهشگران واقع نشده و کتابهایی که نزدیک به این موضوع نگاشته شدهاند، بسیار اندک است. محمدعلی آرمان در سال 93، در مقالهای با عنوان بررسی اجمالی صدور گواهینامه رانندگی در ایران و مطالعه تطبیقی آن با سایر کشورها، موسی امیری در کتاب آزمایشات رانندگی و صدور گواهینامه و احمد کرمیاسد در مقاله نقش گواهینامه در بروز حوادث رانندگی، تا حدی به معرفی ادوار صدور گواهینامه رانندگی پرداختهاند، اما حلقه مفقوده در تمام تحقیقات، جایگاه سندشناختی و سندشناسی گواهینامههاست که نویسندگان قصد دارند با بررسی ابعاد مختلف ظاهر و محتوای این سند هویتی مطابق اصول سندشناختی، مبحث جدیدی را در حوزه گواهینامه باز کنند. علاوه بر آن، روش رایج صدور گواهینامه رانندگی در کشور، باید مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود که آیا فرایند صدور گواهینامه با برنامههای تدوینشده مطابقت دارد و تا چه میزان میتواند جامعه را به اهداف در نظر گرفتهشده برساند؟
گواهینامه چیست؟ در فرهنگهای زبان فارسی، از گواهینامه با عنوان نامهای که در آن یک یا چند کس گواهی خود را بنویسند، شهادتنامه یا اجازهنامه برای انجامدادن هر نوع کار یا پیشهای (لغتنامه دهخدا، ذیل واژه مذکور)، جواز رانندگی ماشین (فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه مذکور)، یا مدرکی که بر توانایی شخص در انجام کاری یا گذراندن دورهای دلالت دارد، مانند گواهینامه تحصیلی یا گواهینامه رانندگی (فرهنگ عمید، ذیل واژه مذکور) یاد شده است. در حوزه بینالمللی نیز به اجازهنامههایی که برای رانندگی وسایل نقلیه از سوی راهنماییورانندگی به نام افراد صادر میشود، «گواهینامه» میگویند. برای گرفتن گواهینامه رانندگی، شخص متقاضی باید با برخورداری از همه شرایط نسبت به شرکت در همه آزمونهای مربوطه اقدام کند و تا زمانی که گواهینامه رانندگی او صادر نشده، نمیتواند رانندگی کند. بنابراین داشتن چنین گواهینامهای برای صلاحیت رانندگی صادر میشود (e.schwartz, 1928: 178). در فرهنگ لغات انگلیسی به فارسی، در مقابل واژه License، واژگان «اجازه» و «پروانه و جواز» آمده است، درحالیکه در فرهنگ فارسی به فارسی، در مقابل واژه گواهینامه چنین آمده است: «شهادتنامه، نوشتهای که در آن یک یا چند تن به امری شهادت دهند. ورقهای که در پایان دوره تحصیلی به محصّلین داده میشود؛ دیپلم همچنین در مقابل واژه پروانه چنین آمده است: «اذن، اجازه، جواز، حکم. این کلمه در فارسی به جای کلمه لیسانس پذیرفته شده است». از مقایسه این عبارت مشخص میشود که واژه گواهینامه معادل License نیست و میباید به جای آن واژه پروانه رانندگی به کار رود. البته سوابق موجود نشان میدهد که در گذشته، همین واژه در مقابل License رایج بوده است. بر اساس بند 81 ماده یک آییننامه راهنماییورانندگی مصوب ۱۰/۳/84 ش، گواهینامه رانندگی عبارت است از: اجازهنامه برای رانندگی وسایل نقلیه که از طرف راهنماییورانندگی به نام افراد صادر میشود و براساس ماده ۲۶ آییننامه راهنماییورانندگی هرکس که بخواهد با هر نوع وسیله نقلیه موتوری زمینی رانندگی کند، باید گواهینامه متناسب رانندگی با آن وسیله را دارا باشد و با متخلفان، برابر قوانین و مقررات رفتار میشود. مندرجات گواهینامه رانندگی، شامل نوع و یا پایه و گروه گواهینامه رانندگی، مدت اعتبار، مشخصات راننده، کد ملی، نام واحد صادرکننده، امضا، شماره مسلسل، تاریخ و شماره صدور، عکس، مهر واحد صدور و مشخصات دیگر است (صادقی، 1385: 27). صدور گواهینامه رانندگی برای نخستینبار در سال 1287 ش، از آنجا که تردد وسایل نقلیه تا اندازهای به دلیل حضور ارتشهای بیگانه، بیشتر شده بود، نخستین مقررات، برای تسهیل آمدوشد و تأمین امنیت مربوط به تردّد وسایل نقلیه، اعلام شد. در این مقررات، صراحتا به خودرو اشاره شده است. درواقع تا این تاریخ، مقرراتی درباره خودروها که به همان سرعت درشکهها و کالسکهها هدایت میشدند، وجود نداشت (عدل، 1375: 206). «تصدیقنامه درشكهچیگری»، از سال 1299 ش، توسط دایره آلات ناقلهِ اداره نظمیه، برابر نظامنامهای كه در سال 1298 ش، به دستور «وثوقالدوله»، تنظیم و به وسیله وزیر مختار انگلیس، «سرپرس كاگس»، اصلاحاتی در آن صورت گرفته بود، به اجرا درآمد. این گواهی، برای تعدادی از هدایتكنندگان درشكه در ایران صادر شده بود. طبق این دستور، به صورت موقتی تصدیقنامههایی صادر شده که قدیمیترین آنها، تصدیقنامه فردی به نام «خاچاتور» است. تصدیقنامه او در ۲۵ آبان ماه ۱۲۹۹ ش، در حدود ۹۷ سال پیش، صادر شده است. درواقع خاچاتور، اولین نفری نیست که توانست تصدیقنامه بگیرد، اما در میان اسناد موجود در آلبوم مرکز صدور گواهینامه راهور ناجا، از گواهینامههای قبلی تصویری و اطلاعی در دست نیست. پس از آن، در سال 1303 ش، اولین مقررات عبور و مرور، تحت عنوان «نظامنامه درشکههای عمومی» به تصویب رسید که درشکهها را ملزم به پلاکگذاری و هدایتکنندگان آن را مشمول مقررات درشکهرانی میکرد. اما به شکل رسمی، در سال ۱۳۰۴ ش. سرتیپ درگاهی، رئیس وقت شهربانی کشور، «اولین لایحه قانونی صدور مجوز رانندگی وسایل نقلیه» را تقدیم مجلس کرد و اسفندماه همان سال، «اولین قانون صدور مجوز رانندگی درشکه» به نام «تصدیقنامه درشکهچیگری» تصویب شد. در فروردین ماه سال ۱۳۰۵ ش، قانون عبورومرور مجوز «ماشینچیگری» نیز به تصویب مجلس رسید که این تصویبنامه تا پایان سال فقط برای تهران صادر شد و سپس بهتدریج در دیگر استانهای کشور تسرّی پیدا کرد (امیری، 1395: 77). در همین سال، رئیس اداره نظمیه، «فضلالله خان مهامی»، چند کارشناس و چند مکانیک را در کمیسیونی متشکل کرد، تا مقررات جامعی برای رانندگان و صدور گواهینامه وضع کنند و گواهینامهها برابر نظامنامهای درجهبندی و سه نوع گواهینامه یا تصدیقنامه به شرح ذیل صادر شد (سالور، ۱۳۵۵: ۱۰۵): 1- رانندگان اتومبیل شخصی، تصدیقنامه اتومبیلچیگری درجه 3 2- رانندگان اتومبیلهای عمومی کرایه شهری و خارج شهر، تصدیقنامه اتومبیلچیگری یا (شوفری) درجه 2 3- رانندگان کامیون و اتوبوس شهری، تصدیقنامه اتومبیلچیگری درجه 1 همچنین برای هدایتکنندگان دوچرخه، گواهینامه دوچرخه پایی و برای گاری، گاریچی و برای درشکه، درشکهچی صادر شد. سوابق قدیمی موجود درخصوص «تصدیقنامه اتومبیلچیگری»، دو تصدیقنامه مربوط به سالهای 1299 و 1304 ش را نشان میدهد (روشنی، ۱۳۹۴: ۱۴۴- 145). بین سالهای 1305 تا 1308 ش، تعداد اتومبیلها در ایران رو به افزایش نهاد. شعبه آلات ناقله در تشکیلات کل نظمیه مملکتی تبدیل به دایره تأمین عبور و مرور شد و صدور گواهینامه رانندگی بهتدریج آغاز شد. گواهینامه رانندگی را چند تن از رانندگان خبره، مانند «ناصرخان انشا» که به امور رانندگی و مکانیکی آگاهی داشتند، صادر میکردند و کمیساریای مرکز این امور را زیر نظر داشت. در خلال این سالها، علاوه بر تصدیق اتومبیل، تصدیق درشکهرانی و تصدیق گاریچیگری نیز همچنان صادر میشد. بلیتفروشان و کمکرانندگان نیز باید جواز مخصوص پیشه خود را دریافت میکردند و بدون آن جواز، اجازه کار نداشتند. قدیمیترین «گواهینامه» که در منابع شناخته شده را «سیفاللهخان» در سال 1308ش اخذ کرده که دوره آموزش او بیش از یک سال طول کشیده بود (روشنی، همان، همان صفحات). نسلهای مختلف گواهینامه از آغاز تاکنون صدور گواهینامه رانندگی، از سال ۱۳۰۴ ش، به عهده «شهربانی» بوده، اما در سال 1318 ش، برای نخستینبار آییننامه راهنماییورانندگی براساس ماده ۲۷۶ قانون مجازات عمومی سال ۱۳۰۴ ش، توسط «وزارت کشور» مدون شد که مشتمل بر ۱۰۲ ماده بود و پس از تصویب وزارت عدلیه (دادگستری)، به اجرا گذاشته شد. آییننامه راهنماییورانندگی سال ۱۳۱۸ ش، در دوره وزارت دادگستری «احمد متیندفتری» و وزارت کشوری «علیاصغر حکمت»، در ۱۳ فصل و ۱۰۲ ماده، به تصویب رسید. شهربانی پس از تصویب قانون گواهینامه رانندگی، اقدام به تهیه گواهینامههایی به صورت دفترچههای هشت صفحهای کرد که این دسته از اسناد، اولین خروجی اداره راهنماییورانندگی (شهربانی سابق) و اولین نسل از گواهینامهها به شمار میآیند (امیری، 1395: 77). در ذیل انواع گواهینامه رانندگی، براساس آییننامههای سال ۱۳۱۸، ۱۳۴۷ و ۱۳۸۴ معرفی و شرح داده میشوند. ویژگیها و مشخصات ظاهری و محتوایی گواهینامههای دفترچهای (نسل اول گواهینامهها): این گواهینامههای صادره که «تصدیقنامه اتومبیلچیگری» نام داشته، در قطع دفترچهای و ابعاد ۱۱×۸ سانتیمتری و در هشت صفحه صادر میشد که صفحه اول آن خالی از نوشته بود و در صفحه دوم آن، مشخصات دارنده گواهینامه، اعتبار گواهینامه و محل صدور درج شده و عکس راننده و شماره گواهینامه در صفحه سوم نصب و درج میشد. در صفحه چهارم، تاریخ تمدید و تجدید اعتبار (نوکردن) گواهینامه و صفحه پنجم به بعد، اختصاص به حسن رفتار و سوءرفتار و خلافهای راننده داشت که رئیس کمیساریای مرکز و رئیس پلیس آن را امضا میکردند که بعد از سال ۱۳۰۷ ش، رئیس شعبه تأمین عبور و مرور و رئیس پلیس آن را امضا میکردند (محمدصادق صادقی، همان، ص ۵ و نیز: اداره کل پژوهش و تألیفات، همان: ۱۰۳). جلد این نسل از شناسنامهها، به صورت مقوای روکش چرم یا پارچهای (گالینگور) یا مقوایی و جنس اوراق به صورت مقوای کرمرنگ بود. این دسته از اسناد، به صورت چاپی منتشر میشدند که محل درج اطلاعات و شناسههای فرد مورد نظر، با خطوط ممتد مشخص شده بود که بعدا روی آنها به خط شکسته تحریری با جوهر آبیرنگ، مشخصات دارنده گواهینامه نوشته میشد. تمام صفحات به فاصله یک سانتیمتری و منظم سطربندی شده و صفحاتی که مختص نگارش حسن و سوءرفتار دارنده گواهینامه هستند، ستونبندی شده بودند. یکی از گزینههای مندرج در صفحه دوم گواهینامههای دفترچهای، گزینه «مدت اعتبار گواهینامه» است که در گواهینامههای مختلف، به شیوههای مختلف: مدت اعتبار گواهینامه، محل اعتبار گواهینامه، مدت اعتبار تصدیقنامه و در نمونههای قدیمیتر، عبارت تاریخ صدور اجازهنامه-تاریخ انقضای اجازهنامه (منظور از اجازهنامه مجوز عبور و مرور است) نوشته شده که روی خطوط ممتد جلوی این عبارات، مدت اعتبار گواهینامه درج شده که این مدت در ابتدا، یک سال بوده است. صفحه سوم دفترچهها که اختصاص به درج عکس مالک و دارنده گواهینامه داشتند، غالبا دارای عکسهای سیاه و سفید در اندازههای ناهماهنگ کوچک و بزرگ بوده که عبارت «عکس و محل امضای دارنده گواهینامه»، غالبا در ذیل عکس و گاهی در بالا یا مرکز نوشته میشد. در حاشیه این اسناد، گاهی توضیحاتی مانند المثنیبودن سند و تاریخ صدور آن، ذکر داشتن ورقه هویتی (شناسنامه) و توضیحات و نمره آن، ذکر پیشینه کسب گواهینامهها در مقاطع گذشته و... با جوهر آبیرنگ و به خط شکسته تحریری درج شده و دورتادور صفحات، کادر تزئینی سیاهرنگی احاطه شده است. مهمترین وجه اشتراک ظاهری اکثر گواهینامهها تا سال ۱۳۵۷ ش، وجود آرم شیر و خورشید است که روی این دسته از اسناد دیده میشود. آرم شیر و خورشید، تنها آرم بهکاررفته روی صفحات اول و دوم گواهینامههای این مقطع زمانی بوده است. در این نسل از گواهینامهها، آرم شیر و خورشید همراه با تاج سلطنتی، در بالای آن درج شده بود. آرم شیر و خورشید روی تمام گواهینامههای دفترچهای دیده نمیشود، چراکه مندرجات این گواهینامهها تغییر کرده است. این نشان، یکی از مشخصههای اصلی اسناد دوران قاجاریه و پهلوی و حاوی مطالبی است که لازم است به آن پرداخته شود، چراکه وجود چنین علامت و نشانهایی، در اسناد، نشئتگرفته از مسائل پیرامون و تأثیرپذیری از جوّ حاکم بر جامعه زمان خود بوده و عواملی مانند باورهای دینی، عوامل اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و تاریخی در نوع شکلگیری و کاربرد آن دخیل بودهاند. نشان شیر و خورشید، قریب سه هزار سال، بل متجاوز، از عهد زرتشت، متداول بوده است. این نشان یک نشان تاریخی و فرهنگی است و ریشه در باورهای ایرانیان، در هزارههای گذشته دارد. نشان شیر و خورشید در دوره رضاشاه پهلوی، به صورت رسمی نشان دولتی شد و به صورت رسمی درج آن ازجمله روی اسناد هویتی مانند گواهینامه رانندگی و شناسنامه ادامه داشت. کاربرد مهر در گواهینامهها، حاکی از اهمیت مهر در اعتباربخشیدن به آنهاست. روی تمامی گواهینامههای اولیه، چندین اثر مهر مدور و چهارگوش از اداره کلانتری، اداره راهنمایی و رانندگی و شعبه تأمین عبور و مرور و... دیده میشود. اصولا مهرها را در پایین صفحه اول گواهینامه، صفحات درج رفتار راننده و صفحه دوم گواهینامه درج میکردند؛ بهگونهایکه بخشی از مهر روی تمبر و عکس مالک، نقش بیندازد. روی گواهینامههای دوره پهلوی تا سال ۱۳۴۰ ش، تمبر یک ریالی، ۳۰ ریالی، ۵۰ ریالی و... با آرم شیر و خورشید و تاج سلطنتی، دیده میشود که عموما روی عکس صاحب گواهینامه در صفحه سوم درج میشده است. تقریبا در تمام نمونههای دور اول گواهینامه، امضای رئیس پلیس و رئیس شعبه تأمین عبور و مرور، رئیس کلانتری و رئیس دایره رانندگی و... در ذیل صفحه دوم درج میشده است. در ذیل عکس دارنده گواهینامه، در ذیل صفحه سوم نیز امضای مالک درج میشد. معایب گواهینامههای دفترچهای: تصدیقهای دفترچهای نسبت به نسلهای جدیدتر، دارای کم و کاستیها و معایبی بودند که در نسلهای جدیدتر، آن عیوب بررسی و رفع شدند. یکی از معایب گواهینامههای دفترچهای قدیمی، فقدان کیفیت مناسب جلد و اوراق آنهاست. اوراق دفترچه فاقد روکش بوده و بههمینخاطر امکان قارچزدگی، آبخوردگی، پارگی، حمله حشرات و جانوران موذی و... وجود داشته است. این اتفاقات در کنار زمان طولانیای که برای تعویض گواهینامه به دنبال داشت، آسیب زیادی به لحاظ مالی و زمانی به مالک گواهینامه میزد. از دیگر معایب گواهینامههای دفترچهای، حجیم و جاگیربودن آنهاست که قابلیت حمل در کیف پول را نداشتند. این گواهینامهها، به دلیل فقدان طرحهای امنیتی الکترونیکی روی صفحات، همواره امکان جعل داشتند. جابهجایی عکس در گواهینامهها متداولترین شیوه جعل، برای ارتکاب جرائم بوده و جاعل در جعل سند، هدف نهایی خود را که بهرهبرداری از این سند مجعول است، دنبال میکرده است. در این گواهینامهها برخلاف گواهینامههای الکترونیکی امروزی، امكان ثبت تخلفات رانندگان در سابقه گواهینامه رانندگی و دسترسی آسان به سوابق دارنده گواهینامه وجود نداشت و تنها در صفحات آخر دفترچه، اشاراتی به چند مورد از سوءرفتارهای دارنده گواهینامه میشد. تغییر گواهینامه دفترچهای به گواهینامه تکبرگی ۱۳۴۰ ش. (نسل دوم گواهینامهها): در سال ۱۳۴۰ ش، براساس تبصره ماده ۳۳ قانون بودجه کشور، گواهینامه رانندگی از شکل دفترچهای مجلد تکبرگی تبدیل شده که در قطع ۱۱×۶ سانتیمتر، با پرس پلاستیک صادر شد و اعتبار آن نیز از یک سال به دو سال تغییر کرد. (امیری، ۱۳۹۵: ۷۸). گواهینامههای صادرشده تکبرگی، دارای روکشی پلاستیکی بوده و مقاومت چندانی در برابر آسیبهای محیطی نداشتند، اما به خاطر ابعاد و حجم کوچک نسبت به گواهینامههای نسل قبل، مزیت حمل آسان توسط کیف پول را داشتند. صفحه روی گواهینامه نسل دهه چهل، دارای مشخصاتی مانند آرم شیر و خورشید و تاج سلطنتی در بالای سند، تمبر دولت شاهنشاهی با آرم شیر و خورشید و تاج در سمت راست بود و عکس مالک و دارنده گواهینامه در سمت چپ و نام و شماره شناسنامه، محل صدور، مدت اعتبار و امضای رئیس اداره راهنمایی و رانندگی روی آن نوشته شده بود. در پشت این نسل از گواهینامهها، مشخصات جسمی و علائم خاص، به همراه اثر انگشت دارنده (انگشت سبابه دست راست) و مالک و تذکرات خاص اداره راهنمایی و رانندگی در کادرهای ویژه آن درج شده بود. گواهینامههای صادرشده سال ۱۳۵۵ ش. تا تشکیل جمهوری اسلامی (نسل سوم گواهینامهها): در سال 1347 ش، آییننامه راهنمایی و رانندگی مصوب سال ۱۳۱۸ ش، با 193 ماده تغییر کردند و اصلاح شدند که این تغییرات در شکل و محتوای گواهینامهها تغییر خاصی ایجاد نکرد اما از سال ۱۳۵۵، گواهینامههای رانندگی برای متقاضیان، با اعتبار ۱۰ساله ولی به همان صورت پرس پلاستیک و در همان قطع ۱۱×۶ سانتیمتر صادر و تحویل گردید. (امیری، ۱۳۹۵: ۷۸) این نسل از گواهینامهها، تغییراتی در مندرجات رو و پشت سند دارد. به این صورت که عنوان شهربانی از روی گواهینامه حذف شده و پایه رانندگی و مدت اعتبار از رو به پشت آن انتقال یافته است. از دیگر تغییرات این گواهینامهها، حذف مشخصات جسمی و مکان درج اثر انگشت مالک سند از پشت سند است. گواهینامههای صادرشده پس از انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۷۰ ش. (نسل چهارم گواهینامهها): پس از شکلگیری حکومت اسلامی، در بهمنماه سال ۱۳۵۷ ش، نسل چهارم گواهینامهها، به همان صورت تکبرگی سابق و در همان قطع ۱۱×۶ سانتیمتری با پرس پلاستیک صادر شد و با اعتبار ۱۰ساله صادر و تحویل داده شد. مجوز صدور گواهینامه رانندگی، از هنگام تصویب لایحه آن در اسفندماه سال ۱۳۰۴ تا سال ۱۳۷۰ش، از طرف ریاست قوه مجریه کشور به شهربانی سابق تفویض و از سال ۱۳۷۰ ش تاکنون پس از ادغام نیروی انتظامی، امور آزمایشها و صدور انواع گواهینامههای رانندگی، به عهده نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. (اداره کل پژوهش و تألیفات، همان، ص ۱۰۶ و نیز محمدصادق صادقی، همان، ص۶) به این ترتیب معاونت راهنمایی و رانندگی و امور حملونقل ناجا، توسط کارشناسان فنی مربوطه مستقر در این معاونت و براساس قوانین و مقررات، امور گواهینامه و آزمایشهای رانندگی و همچنین اقلام مورد نیاز از قبیل گواهینامه، کاردکس، دفاتر و برگهای آزمون را تهیه کرده و جهت اجرای امور گواهینامه به نواحی انتظامی کشور ابلاغ مینماید ( اداره کل پژوهش و تألیفات، همان، همان صفحه). ویژگیهای ظاهری و محتوایی گواهینامههای صادرشده پس از جمهوری اسلامی تا سال ۱۳۸۴ ش: پس از انقلاب اسلامی، آرم شیر و خورشید از روی اسناد برداشته شد و آرم «الله اکبر» و عبارت «بسمه تعالی» و «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین آن شد. تمبر «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین تمبر «دولت شاهنشاهی ایران» شد و قسمتهای مختص ویژگیهای جسمی و محل درج اثر انگشت مالک حذف و عکس با حجاب اسلامی برای بانوان الزامی شد. گواهینامههای صادرشده سال ۱۳۷۰ ش (نسل پنجم گواهینامهها): از بهمنماه سال ۱۳۷۰ ش در تهران، گواهینامههای پایه دوم، به وسیله دوربین مجهز به پولاروید، به طور رنگی صادر میگردید که پس از عکسبرداری از متقاضی، کارت گواهینامه که مواد خام آن از خارج تهیه شده بود، در لفافه پلاستیکی مخصوص قرار میگرفت و عکس متقاضی نیز در پشت این کارت، داخل لفافه پلاستیکی با دستگاه گرمکننده مستقر روی دوربین مذکور، پرس شده و در اختیار متقاضی قرار میگرفت. طرح مذکور فقط در «تهران» اجرا شده و پس از مدتی، به دلیل عدم تأمین تجهیزات مورد نیاز این دستگاه، نظیر فیلم و قطعات یدکی متوقف شد (محمدصادق صادقی، همان: ۶). صدور گواهینامه رانندگی بر مبنای آییننامه راهنمایی و رانندگی مصوّب هشتم تیرماه سال ۱۳۸۴ ش (نسل ششم گواهینامهها): از تیرماه سال ۱۳۸۴ ش، با تصویب آییننامه جدید راهنمایی و رانندگی توسط هیئت دولت، شکل صدور انواع گواهینامههای رانندگی کاملا تغییر یافت. در این گواهینامهها، تمام اطلاعات به صورت تایپی و چاپی نوشته شده و دارای هولوگرام، مهر برجسته مطلای راهنمایی و رانندگی و بارکد شماره ملی است. این آییننامه جدید، با 223 ماده به تصویب رسید که مواد ۲۶ تا ۴۲ مربوط به گواهینامه رانندگی بود. بر اساس آییننامه جدید راهنمایی و رانندگی، مصوب سال 1384 ش، صدور گواهینامه گروه «ب ـــ 1» ــ معادل پایه 2 شخصی- برای رانندگی با (خودروهای تا 9 نفر ظرفیت و وانت تا 5/3 تن) شخصی به صورت یكساله موقت اجرا شد که گواهینامه این افراد در صورتی كه 10 تخلف را انجام ندهند و محدودیتها و ممنوعیتهای آن را رعایت كنند، به گواهینامه اصلی با اعتبار پنجساله تبدیل خواهد شد. دارنده گواهینامه موقت تنها میتواند در ساعات 5 تا 24 و حداكثر با 80 كیلومتر در ساعت براند و رانندگی در جادهها، بزرگراهها و آزادراههای برونشهری و حمل مسافر و یدککشیدن (بکسلکردن) سایر وسایل نقلیه دیگر ممنوع است. این دسته از رانندگان از ساعت 12 شب تا 5 صبح حق رانندگی ندارند و علاوه بر آن، خارج از شهرها هم تا یک سال نباید رانندگی کنند مگر مسیر بینبزرگراهی با حداکثر 25 کیلومتر فاصله از آن شهر. صدور انواع گواهینامه رانندگی بر مبنای آییننامه (مصوب 09/11/1390 ش، نسل هفتم گواهینامهها): هیئت وزیران، در جلسه مورخ 09/11/1390، بنا به پیشنهاد وزارت کشور و به استناد اصل یکصدوسیوهشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آییننامه صدور انواع گواهینامه رانندگی را مجددا تغییر داد که در حال حاضر مبنای کار واحدهای صدور گواهینامه در کشور است. بهاینترتیب از سال ۱۳۹۰ش، گروهبندی انواع گواهینامهها اصلاح شد و صدور گواهینامههای هوشمند در کشور اتفاق افتاد. طرح گواهینامه تکبرگی هوشمند (نسل هشتم گواهینامهها): کارت هوشمند، ﻛﺎرتی اﺳﺖ ﭘﻼﺳﺘﻴﻜﻲ، در اﺑﻌﺎد ﻳﻚ ﻛﺎرت اﻋﺘﺒﺎری، ﻛﻪ دارای اﺟﺰائی ﺑﺮای اﻧﺘﻘﺎل، ذﺧﻴﺮهﺳﺎزی و ﭘﺮدازش دادههاست. ﺑﻪ ﺻﻮرت دﻟﺨﻮاه ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ، ﻳﻚ روی آن ﻣﺠﻬﺰ ﺑﻪ ﻧﻮار ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺴﻲ ﺑﺎﺷﺪ و در روی دﻳﮕﺮ آن، ﻛﺪی ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ پرس شده باشد. (سمیه عابدیان، همان: ۹) طرح ملی صدور گواهینامه هوشمند، در واقع از ۱۸ خرداد سال ۱۳۸۸ ش، در تهران آغاز شد. گواهینامههای هوشمند به دلیل توانایی و قابلیتهایی که دارند، تنها در تعداد محدودی از کشورهای جهان عملیاتی شده و برای نخستینبار در ایران نیز به مرحله اجرا گذاشته شد، به عبارت دیگر، جمهوری اسلامی ایران، چهاردهمین کشوری است که از این تکنولوژی برخوردار است (غلامرضا روشنی، همان: ۱۸۳). طراحی و تدوین گواهینامه هوشمند، با بهرهگیری از توان متخصصان داخلی و استفاده از تجربیات معدود کشورهایی که از این گواهینامه استفاده میکنند، طراحی شده است. قبل از آن، پنج نوع گواهینامه در چهار رنگ در كشور وجود داشت كه با تصویب ناجا، گواهینامهها یكسان شده و به صورت الكترونیكی و هوشمند صادر شد و در سه مرحله جایگزین گواهینامههای قدیمی شد. کارت هوشمند گواهینامه رانندگی، یکمرتبه تغییر شکل داد. در دوره اول صدور تا سال ۱۳۹۳ ش، عکس مالک گواهینامه، در سمت چپ و نوع گواهینامه در ذیل گواهینامه قرار گرفته و چیپ الکترونیکی، در پشت گواهینامه الصاق میشد. مدت اعتبار گواهینامه رانندگی نیز، در پشت گواهینامه داخل ستون تاریخ انقضا نوشته میشد. پس از سال ۱۳۹۳ ش، شکل ظاهری و مندرجات گواهینامه تغییر یافت و چیپ الکترونیکی و مدت اعتبار گواهینامه از پشت گواهینامه به رو منتقل شدند و نوع گواهینامه در بالای کارت درج شد. در دور اول صدور گواهینامه هوشمند، نقشه ایران در گوشه سمت چپ در بالای کارت و در دوره دوم، در مرکز قرار گرفت. گواهینامههای هوشمند جدید، دارای جنس پلیکربنات هستند که از چهار ورقه تشكیل و پنجمین لایه آن اورلی (نایلونی) بوده و جمعا پنج لایه است. با توجه به لایههای تشکیلدهنده، ضخامت كارت، 820 میكرون است. این کارتها، خاصیت ضد آب دارند و در برابر تابش نور خورشید مقاوم بوده و از ضریب امنیت بالایی برخوردارند. این گواهینامهها، دارای دو هولوگرام بوده که نشاندهنده اعتبار کارت است. هولوگرام امکان تکرار و کپی از کارتها را بسیار سخت و پیچیده میکند. در این کارتها، از چیپ الکترونیکی یا تراشهای پردازنده اطلاعات، یا به عبارت دیگر، یك كیس اطلاعات در ابعاد كوچك استفاده شده است كه دارای سیپییو بوده و از هفت خانه تشکیل شده تا اطلاعات صاحب گواهینامه ذخیره شده و قابل بازخوانی باشد. حساسبودن به مواد شیمیایی و پاككنندهها، عدم امكان كپی باركد، درج شماره گواهینامه در دو طرف، چاپ تاریخ انقضا و مدت اعتبار به صورت برجسته و دارابودن آرم سهبعدی از ویژگیهای این گواهینامههاست. تصویر پرچم ایران در گوشه سمت چپ روی گواهینامه درج شده و نوع گواهینامه در پشت آن، علامت زده شده است. در این گواهینامهها سعی شده که از زیادهنویسی اجتناب شود. جنس گواهینامهها PVC شده است. pvc از جنس پلاستیک بوده که در سایز استاندارد ۵۴×۸۶ میلیمتر (مشابه کارتهای بانکی) ارائه میشود. کارت pvc در انواع مختلف نظیر ساده، مغناطیسی و هوشمند (بدون تماس) قابل ارائه بوده و امکان صدور و چاپ این کارتها به صورت رنگی و تکرنگ با درنظرگرفتن موارد امنیتی مانند هولوگرام، نشان و مهر طلاکوب و بارکد میسر است. در ساخت این نوع گواهینامهها، استانداردهای جهانی رعایت شده است و نسبت به گواهینامههای قدیمی از کیفیت برتر در نوع جنس، طراحی زیبا، مقاومت بالا، ضریب ایمنی بالا، عدم امكان جعل و شبیهسازی، وجود اطلاعات كامل و دقیق افراد و سوابق گواهینامههای قبلی، تشخیص سریع اصالت گواهینامه، سهولت بهرهبرداری برای دارندگان گواهینامه و پلیس، امکان ثبت تخلفات رانندگی به صورت الکترونیکی، امكان كنترل هوشمند، تجمیع گواهینامههای رانندگی، کاهش هزینههای مادی و انسانی، امکان شناسایی رانندگان پرخطر، جمعآوری و ارائه اطلاعات رانندگان، ارتقای سطح کیفی رفتارهای ترافیک و تجمیع گواهینامههای رانندگی برخوردار است. علاوه بر قابلیتهای ذکرشده، این نوع گواهینامهها، قابلیت تبدیل به گواهینامه رانندگی بینالمللی و نیز تبدیل گواهینامه رانندگی خارجی به گواهینامه رانندگی ملی را دارند. در این گواهینامهها، اطلاعات و محدودیتهای رانندگی، در پشت کارت درج شده است. مدت اعتبار گواهینامه هوشمند ۱۰ سال است که یک سال اول آن راننده تحت کنترل پلیس راهور ناجا است و پس از یک سال در صورت عدم ارتکاب به تخلفات حادثهساز و در صورتی که محدودیتها رعایت شود، گواهینامه بدون نیاز به تبدیل یا تعویض، به طور خودکار تا ۹ سال دیگر تمدید خواهد شد. انواع گواهینامههای رانندگی صادره بر اساس آییننامههای رانندگی از آغاز تاکنون: تا اواخر سال ۱۳۴۷ ش، دو نوع گواهینامه رانندگی پایه دوم در کشور صادر میشد؛ گواهینامه پایه دوم شخصی، که متقاضی با داشتن ۱۸ سال تمام و احراز شرایط لازم و گواهینامه پایه دوم همگانی که متقاضی آن بایستی ۲۳ سال تمام داشته باشد و شرایط لازم را احراز کند و دارای تخصصهای فنی از جمله قطعهشناسی و تبحر در تعمیر قطعات اتومبیل باشد. گواهینامه رانندگی ویژه، جهت رانندگی با وسایل نقلیه سنگین راهسازی و ساختمانی و مخصوص حمل اشیای سنگین و جرثقیل اسکلهها؛ و گواهینامه رانندگی تراکتور چرخ لاستیکی، مخصوص مزارع است. پس از وقوع انقلاب اسلامی تا سالها پس از آن، تغییراتی در انواع گواهینامهها صورت نگرفت تا اینکه بر اساس آییننامه راهنمایی و رانندگی مصوب سال 1384، مجددا تغییراتی در زمینه تعداد و انواع گواهینامهها صورت گرفته و به این ترتیب پایهریزی شد: - گواهینامه پایه الف گروه 1، مخصوص رانندگی با موتور گازی (دوچرخه موتوردار) - گواهینامه پایه الف گروه 2، مخصوص رانندگی با موتورسیکلت تا 200 سیسی - گواهینامه پایه الف گروه 3، مخصوص رانندگی با موتورسیکلت از 200 سیسی به بالا و سهچرخ با وزن تا 400 کیلوگرم - گواهینامه پایه ب گروه 1، مخصوص رانندگی با خودروهای تا 9 نفر ظرفیت و وانت تا 5/3 تن - گواهینامه پایه ب گروه 2، مخصوص رانندگی با خودروهای 10 تا 15 نفر ظرفیت و خودروهای خدمات عمومی - گواهینامه پایه پ گروه 1، جهت رانندگی با وسایل نقلیه باربری با ظرفیت بیش از 5/3 تا 10 تن - گواهینامههای پایه پ گروه 2، جهت رانندگی با وسایل نقلیه مسافربری با ظرفیت 16 تا 26 نفر؛ (صادقی، 1385: ص 68) - گواهینامه پایه ت گروه 1، جهت رانندگی با وسایل نقلیه باربری با ظرفیت بیش از 10 تا 40 تن - گواهینامه پایه ت گروه 2، جهت رانندگی با وسایل نقلیه مسافربری با ظرفیت 27 نفر و بیشتر - گواهینامه ویژه، جهت رانندگی با ماشینآلات سبک و سنگین عمرانی و کشاورزی و وسایل نقلیه فوق سنگین (صادقی، 1385: 69). در تجمیع گواهینامههای رانندگی قدیم صادره بر اساس آییننامه راهنمایی و رانندگی مصوب ۱۳۴۷ و ۱۳۸۴ ش و تبدیل آن به گواهینامههای رانندگی جدید صادره براساس آییننامه صدور انواع گواهینامههای رانندگی مصوب ۱۳۹۰، گواهینامههای رانندگی قدیمی به جدید، موتورسیکلت قدیم به موتورسیکلت جدید، ب۱ به پایه سوم، ب۲ و پ۲ به پایه دوم، پایه یک قدیم و پ۱ به پایه یکم و ویژه تراکتور به ویژه با ذکر کد و تعیین صلاحیت تطبیق داده شد. مهمترین اهداف و قابلیتهای اعمال تغییرات صدور گواهینامه رانندگی از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۷۰ ش، به عهده شهربانی و از سال ۱۳۷۰ ش تاکنون، به عهده نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران بوده است. طی این سالها، در روند صدور گواهینامه، تغییر و تحولات زیادی ایجاد شده که این موضوع به نوبه خود بر دیگر جوانب مرتبط با آن، یعنی مسائل مختلف مربوط به حملونقل و راهنمایی و رانندگی تأثیر گذاشته است. این تغییر و تحولات، علاوه بر آییننامه، نظامنامهها و قوانین راهنمایی و رانندگی، شکلگیری انواع گواهینامه، تعابیر و اصطلاحات، شکل ظاهری و صوری، شکل محتوایی، نحوه آموزش و تغییر کارکرد آموزشگاههای رانندگی نیز ایجاد کرد. بررسی روند این تغییر و تحولات میتواند جنبههای گوناگون مثبت و منفی آن را هرچه بیشتر و بهتر نمایان کند، تا زمینهای برای تدوین قوانین جامعتر و کاملتری در حوزه راهنمایی و رانندگی فراهم آورد که این امر به نوبه خود میتواند مانع از شکلگیری بسیاری آسیبها و ضررهای ناشی از این حوزه در ارتباط با انسان و نیز طبیعت شود و در فراهمآوردن یک آرامش نسبی، در دنیای پر از استرس و فشارهای روانی تحت تأثیر این حوزه کمک کند. برابر ماده ۷ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی مصوب ۸/۱۲/۱۳۸۹ (که از سال ۱۳۹۰ ش اجرائی شد)، سیستم نمره منفی برای کنترل و برخورد با رانندگانی که مرتکب تخلفات حادثهساز میشوند پیشبینی شد، لیکن با بهروزشدن مشکلات ناشی از رانندگی، گواهینامههای رانندگی به لحاظ شکلی و محتوایی نیز باید بهروز شود تا کارایی آن حفظ و بلکه افزایش یابد. تجربه بسیاری از کشورهایی که رشد وسایل نقلیه و رانندگانشان زیاد است، نشان میدهد که یک برنامه آموزش مدون، به دنبال برگزاری یک آزمون معتبر و قابل اطمینان برای تعیین شایستگیها به همراه گروهبندی گواهینامهها متناسب با وسایل نقلیه موجود و نیاز جامعه، قادر به کاهش تصادفات جادهای است، در غیر این صورت تعداد رانندگان آموزشندیده و غیرحرفهای به طور قابل ملاحظهای افزایش مییابد. ضمن اینکه افزایش سریع تصادفات و در نتیجه درد و رنج و هزینههای مترتب بر آن غیر قابل اجتناب است. اکثر تصادفات وسایل نقلیه، تصادفی نیستند بلکه به دلیل عدم برنامهریزی، عدم پیشبینی درست و عدم کنترل کافی افراد هستند. به طور کلی جمعبندی مطالعات برنامهریزی صدور گواهینامه تا این مقطع نشان میدهد که در حال حاضر گواهینامه رانندگی در کشور ایران از کارایی لازم در جهت اهداف تعیینشده برخوردار نیست. علیرغم نقایص جدی در امر آموزش مقررات و مهارتهای رانندگی در شرایط موجود، جنبه آموزشی گواهینامهها بر جنبه انتظامی آنها غلبه دارد و این نکته، سرمنشأ بسیاری از معضلات مربوط به اعمال مقررات و نابسامانی ترافیک است. در حقیقت گواهینامه رانندگی همانند سایر گواهینامههای آموزشی تأییدیهای مبنی بر کسب مهارتهای رانندگی و آگاهی از مقررات راهنمایی و رانندگی در مقطع زمانی صدور گواهینامه تلقی میشود. در حالی که اگر مطابق تعریف مندرج در آییننامه راهنمایی و رانندگی، گواهینامه به حد یک مجوز برای رانندگی وسایل نقلیه که از طرف مقامات صلاحیتدار به نام اشخاص صادر میشود، ارتقا یابد، نقش آن به عنوان یک ابزار اعمال مقررات، برجستهتر خواهد شد. همانطور که بیان شد، به منظور تحقق اهداف مبتنی بر صدور پروانه رانندگی، ضروری بود اصلاحاتی بنیادی در شکل و محتوا و نحوه صدور گواهینامهها صورت گیرد که به ترتیب در سالهای ۱۳۴۸، ۱۳۵۵، ۱۳۸۴ و 1390 این تغییرات به تصویب رسیده، اما گروهبندی اخیرالتصویب، با توجه به اینکه تاکنون تغییرات قابل ملاحظهای در سیستم حملونقل از جمله در ناوگان وسایل نقلیه به وقوع پیوسته، جوابگوی نیازها نیست. تجزیه و تحلیل آمار تصادفات و حوادث رانندگی در ایران نشان میدهد که راننده (عامل انسانی) اصلیترین و مهمترین علت در ایجاد حوادث و سوانح رانندگی کشور است. بنابراین، هدایت عامل انسانی به سوی تلاش برای حل مشکلات ایمنی راه، امری ضروری و حیاتی است. اساس این کار نیز ایجاد نظام کارآمد صدور گواهینامه رانندگی است. از آنجا که انجام صحیح و اصولی هر کاری در طول زمان به برنامهریزی نیازمند است، لذا برای کاهش نقش راننده در سوانح رانندگی ضرورت دارد که روش رایج صدور گواهینامه رانندگی در کشور، مورد بررسی قرار گرفته تا مشخص کند آیا فرایند صدور گواهینامه با برنامه تدوینشده مطابقت دارد و میتواند افراد را به اهداف در نظر گرفتهشده درخصوص کاهش تخلفات برساند یا خیر. به موازات ارتقای مأموریتهای گواهینامه رانندگی، ضروری است انواع آزمایشهای مهارت رانندگی و آگاهی از مقررات راهنمایی و رانندگی و معاینات جسمی و روانی به تناسب تحول یابد، همچنین ضروری است سیستم مناسبی برای ثبت تخلفات در سوابق رانندگان به کار گرفته شود تا نقش بازدارنده راننده از تخلفات در گواهینامه تحکیم شود. شکل و محتوای گواهینامه نیز باید متناسب با مأموریتهای جدید آن تغییر یابد. اقلام اطلاعات مندرج در رو و پشت گواهینامه، به تبع تغییرات، طبقهبندی و نیازهای جدید باید مشخص و کیفیت و ابعاد گواهینامه، در حد مطلوب طراحی شود. تحقق اهداف صدور پروانه رانندگی، منوط به تأمین بستر قانونی و حقوقی مقتضی است. قوانین جاری، در راستای جایگاه فعلی گواهینامه رانندگی به تصویب رسیده است. بنابراین ضروری است اولا قوانین متناقض با اهداف جدید نسخ شده و ثانیا قوانین تکمیلی از مجاری قانونی به تصویب رسانده شود. شبکههای جادهای نامناسب و روشهای ضعیف کنترل ترافیک، افزایش تعداد وسایل نقلیه موتوری و رانندگان مبتدی و... تا زمانی که در استانداردهای رانندگی اصلاحات گستردهای صورت نگرفته، باعث افزایش مخاطرات میشوند. لزوم انجام تحقیقات گسترده، به منظور اصلاح و بهینهسازی روشهای آزمون، موجب ارتقای کیفیت آن، رفع نواقص و معایب موجود خواهد شد که در نهایت افزایش ایمنی جادهای و کاهش تصادفات رانندگی را به دنبال خواهد داشت. جمعبندی و نتیجهگیری محوریت و مسئله اصلی این پژوهش، تحولاتی است که به جهت اصلاحات کارآمد از آغاز تاکنون، در باب شکل و محتوای گواهینامه رانندگی از آغاز دوره پهلوی تاکنون (۱۳۰۴-۱۳۹۷ ش)، صورت گرفته است که این تحقیق به روش توصیفی و مطالعه اسنادی، به بررسی انواع مجوزهای رانندگی پرداخته است. مجوزهای رانندگی از جمله انواع گواهینامهها بهعنوان یکی از فاکتورهای اصلی و مهم در فرایند حملونقل محسوب شده و در واقع شروع قانونمند فعالیت رانندگی با بهرهگیری از این مجوز است. یافتههای توصیفی و تحلیلی موضوع مورد نظر، نشاندهنده این نکته است که در صدور گواهینامهها در هر دوره نقایصی نیازمند تغییر وجود داشته است که البته با وجود اصلاحات دورهبهدوره در نحوه صدور آنها، باز هم میتوان شاهد بروز تصادفات و تخلفات رانندگی به میزان زیاد بود، که حل آن، نیازمند اصلاحات جدیتری است که به بهبود روند صدور گواهینامه و افزایش آگاهی در زمینه اصول و قواعد رانندگی کمک کند. در دورههای اولیه صدور گواهینامهها، با بالارفتن سطح تکنولوژی وسایل نقلیه، مثل نصب بوق و چراغ در اتومبیلها، اصلاحاتی نیز در زمینه قوانین و مقررات رانندگی صورت گرفت و بهتدریج گواهینامهها دستهبندی شدند و آموزشگاهها شکل و رونق گرفتند، تا جایی که یکی از شروط دریافت گواهینامه، گذراندن دورههای آموزش رانندگی شد. طی چهار دوره تغییرات آییننامههای راهنمایی و رانندگی در سالهای ۱۳۱۷، ۱۳۴۷، ۱۳۸۴ و ۱۳۹۰ ش، هفت نسل گواهینامه صادر شد؛ تغییرات نسلبهنسل در ظاهر و محتوای این نوع اسناد هویتی، موجب افزایش قابلیتهای آنها شد، اما تأثیر چندانی در کاهش تخلفات رانندگی نداشته و با کاوش در دورههای مختلف صدور گواهینامه، مشخص میشود که تنبیه فرد متخلف به صورت ابطال گواهینامه، در ایران به صورت مؤثر انجام نشده است. گواهینامههای دفترچهای هشتصفحهای که اولین خروجی اداره راهنمایی و رانندگی بودند و با ابعاد ۱۱×۸ سانتیمتری به صورت چاپی منتشر میشدند، نسبت به نسلهای جدیدتر، دارای کم و کاستیها و معایبی بودند که در نسلهای جدیدتر، آن عیوب رفع شدند. کیفیت نامناسب جلد و اوراق، اندازه نسبتا بزگ، فقدان طرحهای امنیتی، امکان جعل به شکلهای مختلف از جمله جابهجایی عکس از معایب گواهینامههای دفترچهای قدیمی بودند که با گذشت زمان و اعمال تغییرات، به صورت گواهینامههای تکبرگی پوششدار درآمدند. در این تغییر و اصلاح شکل ظاهری، گواهینامه قابلیت حمل مداوم در کیف پول را داشت و کارآمدتر بود. نسل اولیه گواهینامهها که به صورت دفترچهای صادر میشد، دارای صفحاتی مختص به درج بدرفتاری و تخلف و نیز حسن رفتار راننده بود. این صفحات مانند تابلویی همیشه جلوی روی راننده متخلف بود و موجب تشویق و تنبیه راننده میشد. در نسل بعدی صدور گواهینامههای جدید، به علت تکبرگیشدن این سند، نحوه و مکان ثبت تخلفات تغییر کرد، به گونهای که راننده نه تشویق میشد و نه به خاطر میآورد که چه تخلفاتی انجام داده است. از تحولات مهمی که نسلبهنسل در قسمت مدت اعتبار گواهینامهها صورت گرفت، افزایش و کاهش مدت اعتبار آنها بود؛ مدت اعتبار نخستین گواهینامهها، یک سال بود که تا صدور گواهینامههای هوشمند، به 10 سال افزایش یافته است. مکانیزه و سپس هوشمندشدن گواهینامهها، گام بلندی درجهت بهبود و اصلاح شکل ظاهری و محتوایی آنها بود. با ظهور گواهینامههای هوشمند، انواع گواهینامه موتورسیکلت، ب۱، ب۲، ب۳ و... در یک گواهینامه ادغام شدهاند و ثبت تخلفات به صورت الکترونیکی صورت میگیرد و افسران راهور ناجا، به سهولت به سوابق راننده دسترسی پیدا میکنند، لیکن با وجود اعمال تغییرات در ظاهر و محتوا و نیز نحوه صدور آنها، کماکان میتوان شاهد وقوع روزافزون تخلفات رانندگی بود. هماکنون با وجود گذشت دههها از صدور گواهینامه رانندگی و تغییرات نسلبهنسل در ظاهر و محتوای این نوع اسناد هویتی و افزایش قابلیتهای آن، تخلفات رانندگی همچنان ادامه دارد که تمام این معضلات، حاکی از آن است که سیستم تعلیم و آموزش رانندگی و نحوه صدور گواهینامهها و... در هیچ زمانی به صورت بهینه سازماندهی و پایهریزی نشدهاند و نسلبهنسل، با وجود تغییرات ظاهری و محتوایی در گواهینامهها و اعمال تغییرات در نحوه صدور آنها و اصلاح و صدور دستورات و آییننامههای جدید و کم و زیادشدن مدت اعتبار گواهینامهها، ابطال آنها برای متخلفین و... کماکان میتوان شاهد وقوع روزافزون تصادفات هولناک بود. چه بسا تغییرات در صدور گواهینامهها، برحسب نیازهای مقطعی انجام شده و ارزیابی به منظور جایگزینی برنامهای متناسب با مقتضیات زمان صورت نگرفته و در حال حاضر گواهینامه رانندگی در کشور ایران از کارایی لازم برای اهداف تعیینشده برخوردار نیست. (فهرست منابع و مآخذ در دفتر روزنامه موجود است)
