خط «تعلیق» برای همه ایرانیان به ثبت ملی رسید

حالا باید «تعلیق» را خطی برای همه ایرانیان نامید. به پیشنهاد حجت امانی، هنرمند نقاش و خوشنویس، «خط تعلیق» به‌عنوان میراث ناملموس برای همه ایرانیان در وزارت میراث ‌فرهنگی، صنایع ‌دستی و گردشگری به ثبت ملی رسید. «حجت امانی»، هنرمند نقاش و خوشنویس، نمایشگاه‌های متعددی در جهت احیا و معرفی خط «تعلیق» در چندین کشور مختلف از جمله پاکستان، آلمان، لیتوانی، هند و انگلیس برگزار کرده است. این احیاگر خط «تعلیق» سال گذشته پرونده ثبت این خط را به‌عنوان میراث ناملموس ایرانی برای همه ایرانیان به وزارت میراث، گردشگری و صنایع دستی تحویل داد و پس از پیگیری‌های فراوان در 12 اسفند 99 در این وزارتخانه در فهرست آثار ملی قرار گرفت و به ثبت رسید. متن ثبت خط «تعلیق» به‌عنوان میراث ناملموس برای همه ایرانیان به شرح زیر است: «خط تعلیق به‌عنوان اولین خط ایرانی به پیشنهاد احیاگر تعلیق حجت امانی، هنرمند خوشنویس و نقاش، برای همه ایرانیان به ثبت ملی رسید. در جلسه 12/12/1399 که در سالن همایش‌های وزارت میراث گردشگری و صنایع دستی برگزار شد، خط تعلیق به‌عنوان میراث ناملموس به ثبت رسید». «حجت امانی»، هنرمند نقاش و خوشنویس، به‌عنوان احیاگر خط تعلیق درباره ویژگی‌های این خط گفت: «خط تعلیق به‌عنوان اولین خط ایرانی که بدون شک نماد خلاقیت بصری ایرانیان در زمینه خوش‌نویسی است، از ترکیب خطوط توقیع و رقاع ابداع و قاعده‌مند شده است. این خط به‌دلیل پیوستگی و پیچیدگی و دشوارخوانی در تحریر دستورات حاکمان در میان منشیان و دیوان‌ها رایج بوده است. خط تعلیق با توجه به اینکه خطی با ظرافت و پیچش‌های متنوع است، قابلیت‌های ترکیب‌بندی گوناگونی دارد که از سمت راست به سمت بالا میل می‌کند». این استاد دانشگاه درباره دلایل احیای خط تعلیق به‌عنوان خط ایرانی توضیح داد: « تمرکز بر خطوط شناخته‌شده نستعلیق، شکسته‌نستعلیق و ثلث و نسخ به‌عنوان موارد آزمون انجمن خوشنویسان ایران سایر خطوط را از جمله خط تعلیق به حاشیه می‌راند. تا اینکه در سال‌های دهه 1380 این‌جانب با تمرکز بر خط تعلیق به احیای آن پرداخته و پیشنهاد برگزاری بزرگداشت خوشنویس برجسته تعلیق «خواجه اختیار منشی‌گنابادی» را به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح کرده که با پیگیری‌های مجدد در سال 1396 محقق شد. از سال‌ 1385 تاکنون چندین نمایشگاه تعلیق به‌صورت رسمی در کشور و خارج از کشور از جمله پاکستان، لیتوانی و آلمان برگزار کرده و در دانشگاه جامع علوم بصری کراچی به تعلیم آن پرداخته‌ام؛ همچنین در کنار برگزاری همایش خواجه اختیار منشی‌گنابادی و برگزاری کارگاه خط تعلیق در گناباد برای اولین‌بار در کشور برای ترویج این خط قدم برداشته‌ام. پس از برگزاری همایش خواجه اختیار منشی‌گنابادی و بازتاب گسترده آن، تعدادی از هنرمندان خوشنویس بیشتر با پیشینه خط شکسته‌نستعلیق به سمت این خط متمایل شده و به تبادل اطلاعات و تجارب می‌پردازند». خط تعلیق از خطوط خاص ایرانیان است. درباره ریشه این خط اختلاف‌نظر‌های گوناگونی وجود دارد. «قاضی احمد قمی» در کتاب «گلستان هنر» این خط را مشتق از دو خط رقاع و توقیع معرفی کرده است. به گفته میرعلی هروی، «تعلیق بر آن گویند که تعلق به نسخ دارد». مولانا عبدالرحمان جامی ضمن تأکید بر ایرانی‌بودن این خط، آن را مشتق از خط توقیع می‌داند. گرچه الفبای آن همان الفبای مأخوذ عربی است، ولی شکل و ترکیب آن با سایر خطوط اسلامی متفاوت است. زاویه‌های خطوط عربی در آن نرم شده است و گردش و ترکیب حروف آن شباهت نزدیک به خط‌های باستانی ایران یافته و تأثیر آشکار خطوط پیش از اسلام یعنی خط‌های پهلوی و اوستایی در آن ملاحظه می‌شود. این خط روی آثار مکتوب زبان فارسی دری مانند نامه‌ها و فرمان‌ها و ظرف‌های فلزی و سفالین حفظ شده و در توصیف آن می‌توان چنین گفت که گویا این خط به‌منظور تندنویسی در کتابت نامه‌ها و رساله‌ها ابداع شده و خطی است تودرتو و پیچیده که کلمات را در آن متصل و پیوسته می‌نویسند. به همین سبب خواندن آن نیز مشکل‌تر از نسخ است اما زیبایی بیشتری دارد. پیدایش خط تعلیق به آغاز قرن هفتم هجری بازمی‌گردد. این خط در قرن هشتم هجری بسیار متداول شد و تا قرن دهم هجری همچنان رواج داشت اما با رونق‌یافتن خطوط نستعلیق و شکسته‌نستعلیق از رواج آن کاسته شد. با وجود این تا قرن 13 هجری به حیات خود ادامه داد. واضع این خط را خواجه تاج‌الدین اصفهانی و تکمیل‌کننده‌اش را خواجه اختیار‌الدین حسن‌بن‌علی منشی‌گنابادی می‌دانند. عبدالحق استرآبادی نیز در عصر شاه اسماعیل قواعد این خط را کامل کرد. تعلیق پس از مدتی به‌صورت شکسته درآمد. شکسته‌تعلیق به‌خاطر زیبایی ظاهری که در شکل حروف و کلمات و سطر‌های آن پدید آمد، موضوع هنرنمایی خوشنویسان شد و به خط تزیینی بدل شد و کاربرد کتابت خود را از دست داد. از خوشنویسان مشهور در این خط باید از خواجه ابوالمعال، خواجه تاج سلمانی‌اصفهانی، عبدالحق استرآبادی، درویش عبدالله سلطانی، شهاب‌الدین عبدالله، مروارید کرمانی، خواجه اختیار منشی‌گنابادی و محمد کاظم واله‌اصفهانی نام برد که قطعه‌های چندی از آنها در مرقع‌ها حفظ شده است. حجت امانی، احیاگر خط تعلیق، متولد لرستان و دارای دکتری تخصصی تاریخ هنر اسلامی (خاورمیانه) است. او فارغ‌التحصیل انجمن خوشنویسان ایران بوده و مراحل فوق‌ممتاز را نزد استاد معین‌الکتاب اصفهانی و ابوالوفا حسینی گذرانده است. آثار امانی تاکنون در بیش از 38 نمایشگاه گروهی و انفرادی در داخل و خارج کشور به نمایش درآمده و چندین نمایشگاه خوشنویسی و ورک‌شاپ خوشنویسی در ترکیه، لندن، لیتوانی و آلمان داشته است. این هنرمند این اقبال را داشت که منتقدان زیادی، از جمله ادوارد لوسی اسمیت به بازدید از نمایشگاهش بیایند و بر آثارش نقد بنویسند. آثار او که در مرز نقاشی، عکاسی، تصویرسازی و چیدمان ایستاده‌اند، گاه با هنر محیطی هم‌پوشانی دارند، گاه با پرفورمنس. روش هنری او را هم «پروسس‌آرت» و «پسانئوپاپ» نام‌گذاری کرده‌اند.