نگاهی به موسیقی 18
حمید فرید
اساس اغلب دستگاههای موسیقی ایرانی «گاه» است و همانگونه که بارها عنوان شد، موسیقی ایران بر پایه مقام «راست» بنا شده است. در نقطه پایانی بررسی گاهان موسیقی کلاسیک ایران به دستگاه «راستپنجگاه» میرسیم. راستپنجگاه مایهای بسیار کهن است که تنها در موسیقی هنری نواخته میشود. این مایه با نامهای «راست» یا «راست و پنجگاه» نیز شناخته شده است. نام این دستگاه برخلاف برخی دیگر از دستگاههای موسیقی ایرانی، رابطهای معناداری با مقامهای قدیم موسیقی ایرانی ندارد. به باور برخی از پژوهشگران موسیقی، عنوانهای «راست» و «پنجگاه» در دوران جدیدتر بر این دستگاه گذاشته شدهاند. در روایتهای بهجامانده از دوره قاجار، این دستگاه به هر دو شکل آورده شده است. فرهاد فخرالدینی، عنوان اصلی و درست این دستگاه را با «واوِ عطف» میداند. به بیان او، نیم نخست گام راستپنجگاه، راست (که به تعبیر وی میتواند معادل «عشاق» دانسته شود و با درجات دستگاه ماهور مطابقت دارد) است و نیم دوم آن برگرفته از پنج مقام متفاوت که عبارتاند از نوا، شور، همایون، سهگاه و ماهور. با این تعاریف، اولین دانگ راستپنجگاه مرتبط به مقام راست و با دستگاه ماهور سازگار دانسته شده است. به همین دلیل است که از راستپنجگاه امکان پردهگردانی به تمامی دستگاههای موسیقی امکانپذیر است. در رساله «بحرالالحان» نوشته فرصت شیرازی، نام این دستگاه بهعنوان نخستین دستگاه از هفت دستگاه موسیقی ذکر شده است؛ اما در ردیف «موسی معروفی» از راستپنجگاه بهعنوان دستگاه ششم در موسیقی ایرانی نام برده شده است. نام «راست» در خسروانیهای دوران ساسانیان دیده نشده و اولین اشاره به آن در متون حدود 400 سال پس از آن دوره بهعنوان یکی از پردههای موسیقی آورده شده است. بااینحال، در برخی از اشعار نام راست همراه با نام نکیسا (موسیقیدان دوره ساسانی که هفت خسروانی به او نسب داده شده است) و باربد (موسیقیدان دوره ساسانی) آمده است که این احتمال هست که این مقام ریشه در خسروانیها داشته. به اعتقاد برخی صاحبنظران، استفاده از نامهای ایرانی و شمردن پردهها از حدود قرن سوم هجری به موسیقی ایرانی راه یافته است، ولی نام پنجگاه در آثار فارابی و ابنسینا نیز دیده نمیشود. بر اساس گفته بسیاری از موسیقیپژوهان، دستگاه راستپنجگاه با دستگاه ماهور نسبتهای فراوانی دارد. برای نمونه درآمد راست منطبق بر درآمد ماهور است. بر اساس متون موسیقی بهجامانده از دوره قاجار، مانند روایت «میرزاعبدالله فراهانی» و کلیات یوسفی، به نظر میرسد راستپنجگاه و ماهور از همان دوران در حکم دو دستگاه مستقل به شمار میآمده، اما به دلیل فقدان نسخههای مکتوب از آوازهای این دو دستگاه، تشخیص دقیق نقاط اشتراک و افتراق آن دو ممکن نیست. بااینحال، بررسیهای انجامشده بر نتنویسیهای «مهدیقلی هدایت» حاکی از آن است که وجه تمایز ماهور و راستپنجگاه، نه بر حساب فاصله (تونالیته) که از منظر تأکید روی نت است. هرمز فرهت بر این باور است که فاصله یکپنجم درست درآمد راست پایینتر از همتای آن در ماهور اجرا میشود. به همین دلیل او این دستگاه را راست نامیده است؛ چراکه از منظر او، پنجگاه اهمیتی ساختاری و چشمگیر در این دستگاه ندارد و حتی در موسیقی مشابه ایران یعنی عربی و ترکی نیز هیچ ردپایی از این دستگاه دیده نمیشود. محمدرضا لطفی نیز معتقد است که از وجوه تمایز راست پنجگاه و ماهور پیش از تحول مقام به دستگاه، تفاوت آن دو در نت زیر پایه بوده است. باید گفت راستپنجگاه خود آوازی کامل است و تمام احساساتی که در موسیقی ایرانی هست توسط آن قابل ایجاد است. از طرفی این ردیف تقریبا تمامی حالتها و صفتهای سایر آوازها را دارد. مهمترین گوشههای راستپنجگاه را هرمز فرهت اینگونه معرفی کرده است: پروانه، روحافزا، خسروانی، زابل، نیریز، پنجگاه، مبرقع، نهیب، قرچه، سپهر، عراق، ابوالچپ و... برای معرفی برخی از گوشهها اینگونه میتوان گفت: درآمد این دستگاه در برخی ردیفها «درآمد راست» نامیده شده است. این درآمد از نظر فواصل، با درآمد ماهور مطابقت دارد. گوشه خسروانی، گوشهای متعلق به دستگاه ماهور است که با فاصله پنجم درست پایینتر از دستگاه راستپنجگاه هم اجرا میشود. گوشه زابل، اگچه به دستگاه سهگاه تعلق دارد، ولی در دستگاه راستپنجگاه نیز به کار میرود. گوشه نفیر که در دستگاه همایون هم به کار برده میشود، در راستپنجگاه نیز در درجه هشتم و در اوج دستگاه اجرا میشود. گوشه روحافزا به دو صورت؛ مطابق با درآمد راست و به یک ربعپرده از درجه راست کاسته شده، اجرا میشود. در این حالت است که با دستگاه شور منطبق شده و امکان پردهگردانی از مسیر این گوشه ممکن میشود. خود نیز درجاتی منطبق بر دستگاه شور دارد؛ اگرچه اساسا متعلق به دستگاه نواست. گوشه ماورالنهر نیز از گوشههای مشخص متعلق به راستپنجگاه است که منطبق بر فواصل گوشههای مقام نوروز است. به دلیل دشواری اجرا، تنوعی را که در دستگاههای دیگر شاهدیم، در راستپنجگاه نمیبینیم. از برجستهترین نمونههای شنیداری این دستگاه، آلبوم «راستپنجگاه» نتیجه همدلی تار محمدرضا لطفی، تنبک ناصر فرهنگفر و آواز محمدرضا شجریان روی اشعار حافظ (در ازل پرتو حسنت زتجلی دمزد/ عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد)، اجراشده در جشن هنر شیراز سال 1354 باید نام برد که در دوران خلوتگزیدگیاش، جان تازهای به راستپنجگاه بخشید. به همین ترتیب آلبوم «چشمه نوش» با صدای محمدرضا شجریان، «قافلهسالار» مشتمل بر اجرای تکنوازی تار محمدرضا لطفی، آلبومهای «ساز نو، آواز نو» و «بهاران آبیدر» با صدای شهرام ناظری، «مقام صبر» ساخته پرویز مشکاتیان و آلبوم «راز و نیاز» ساخته حسین علیزاده شناختهشدهترین آلبومها در این دستگاه هستند.