صنعت نشر، حقوق پدیدآورندگان و دورنماى کتاب

اوضاع کتاب خوب نیست! این جمله چکیده و خلاصه حرف‌های هفته کتاب (24 تا 30 آبان) است. ویروس کرونا با خانه‌نشین‌کردن مردم علاقه و فرصت کتاب‌خوانی را افزایش داد، ولی کاهش عمومی درآمدها در کنار محدودیت‌های ناشی از آمدوشد مانع بهره‌برداری حداکثری از این موقعیت شد. نمایشگاه سالانه کتاب که بزرگ‌ترین رویداد فرهنگی کشور در حوزه نشر محسوب می‌شود، دلگرمی ناشران و پدیدآورندگان و در عین حال فرصتی برای خوانندگان کتاب است که امسال فرصت برگزاری نیافت، اما کتاب‌فروشان بی‌کار ننشستند و با راه‌اندازی سایت فروش اینترنتی کتاب و تخفیف‌های مناسبتی کاهش فروش را تا حدی جبران کردند. البته بعید است دلیل پایین‌بودن سرانه مطالعه در کشور قیمت کتاب باشد، هر فردی در خانه تعدادی کتاب نخوانده دارد یا به‌راحتی می‌توان در کتابخانه‌های عمومی عضو شد. از دو سال قبل با افزایش نرخ ارز و بالارفتن قیمت کاغذ چرخ بسیاری از ناشران به گل نشست، اگر به انبار فعالان صنعت نشر سری بزنید با کوهی از کتاب مواجه می‌شوید که به دلیل قیمت بالا فروش نرفته‌اند، حتی در مواردی به‌دلیل پرشدن انبار، کتاب‌ها را در راهروهای بخش‌های اداری دفتر خود چیده‌اند. بسیاری اعتقاد دارند برخلاف باور رایج، قیمت کتاب در کشور ما نسبت به دیگر کالاها پایین است و مبلغی که خواننده بابت خرید کتاب پرداخت می‌کند تنها بهای کاغذ، چاپ و صحافی است. با مقایسه قیمت یک جلد کتاب در ایران و قیمت کتابی مشابه در فروشگاه‌های اینترنتی بین‌المللی مثل «آمازون» می‌توان به‌درستی این سخن پی برد.

دولت‌ها ازطریق قانون‌گذاری تلاش می‌کنند بستر مناسبی برای فعالیت اقتصادی در حوزه کتاب فراهم کنند. در 9 ادریبهشت 1380 مجلس شورای اسلامی به پیشنهاد دولت اصلاحات لایحه‌ای را با عنوان «قانون معافیت مؤسسات انتشاراتی و کتاب‌فروشان از پرداخت مالیات» از تصویب گذراند. به موجب این ماده‌واحده «از تاریخ ابلاغ این قانون، ناشران و فروشندگان کتاب و مطبوعات اعم از اشخاص حقیقی و یا حقوقی که دارای مجوز فعالیت از وزارت‌ فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌باشند و همچنین نویسندگان، مترجمین، ویراستاران، گرافیست‌ها و سایر پدیدآورندگان آثار فرهنگی مکتوب از پرداخت ‌مالیات بر درآمد موضوع فعالیت‌های مطبوعاتی و انتشاراتی معاف می‌باشند». همچنین با اصلاحات سال 1394 در «قانون مالیات‌های مستقیم» بر این امر تأکید شده است، مطابق بند (ل) ماده 139 این قانون «فعالیت‌های انتشاراتی... از پرداخت مالیات معاف است». البته برخورداری از این معافیت نیازمند رعایت شروطی از سوی ناشران است که در تبصره‌ها و آیین‌نامه‌های مربوطه آمده است. پیش از انتشار هر کتاب (تألیف یا ترجمه)، ناشر قراردادی با پدیدآورنده اثر منعقد می‌کند که در آن به تعهدات هریک اشاره می‌شود. حق‌التألیف یا ترجمه معمولا 7 تا 15 درصد قیمت پشت جلد کتاب و در موارد نادری بیش از این مبلغ است. حدود یک‌سوم قیمت پشت جلد، هزینه تمام‌شده کتاب است و بقیه مبلغ پس از کسر حق تألیف و سهم پخش‌کننده (که درصد بالایی است)، به ناشر تعلق می‌گیرد؛ در نتیجه ناشر سود چندانی از بازار نمی‌برد. هر چند فروشگاه‌های اینترنتی در زمینه کتاب موفق عمل می‌کنند، اما گرفتن درصد زیادي از قیمت برای فروش هر کتاب، همکاری را مقرون به صرفه نمی‌کند. البته این موضوع انگیزه‌ای برای راه‌اندازی فروشگاه اینترنتی ازسوی خود ناشران شده است. معضل دیگری که با گسترش فضای مجازی دامن صنعت نشر را گرفته، اسکن از کتاب‌ها و فروش و در موارد زیادی عرضه رایگان کتاب در سایت‌ها و کانال‌های تلگرامی است. با وجود قدیمی‌بودن «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» (11/10/1348) اما همچنان تا حد زیادی می‌تواند کارآمد باشد. ماده 3 این قانون بیان می‌کند: «حقوق پدیدآورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حق بهره‌برداری مادی و معنوی از نام و اثر او است». مدت استفاده از حقوق مادی پدیدآورنده که به‌موجب وصایت یا وراثت نیز منتقل می‌شود، از تاریخ مرگ پدیدآورنده 50 سال است. با وجود همکاری پلیس فتا، اطاله دادرسی و عدم امکان دسترسی به سرورهای خارج از کشور صاحبان حق را برای پیگیری قضائی متخلفان بی‌انگیزه کرده است. لازمه بهبود اوضاع و جلوگیری از ورشکستگی ناشران، دخالت دولت در تمهید زیرساخت‌های قانونی و حمایت در قالب یارانه به فعالان این حوزه است. البته که هر شهروند با خرید یک کتاب هم گام بلندی برداشته است.