سالی به عمر 8 ماه
ساسان کریمی- دانشآموخته فلسفه سیاسی
سال 98 از نظر روابط خارجی برای ما سال ویژهای نبود و آنچه رخ داد عمدتا در پی موضوعات سال گذشته بود: حفظ سطح تحریمهای مؤثر ایالات متحده و تا حدی گسترش سطح تنش لفظی میان ایران و طرفهای مقابل. تلاشهایی البته از جانب کشورهای مختلف برای میانجیگری انجام شد، ولی تقریبا تمام آنها بدون توفیق باقی ماند. نقاط حساسی هم البته در سال 98 وجود داشت: برداشتن گامهای کاهش تعهدات برجامی از سوی ایران و درعینحال توفیق در حفظ شکلی برجام از جانب اتحادیه اروپایی، نزدیکشدن به دیدار طرفین ایرانی و آمریکایی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ترور سردار سلیمانی و عملیات جبرانی عینالاسد و پیشرفتن سطح منازعات تا آستانه جنگی تمامعیار که البته با بیمیلی عریان طرفین مدیریت شد، نقاط اوجی بود که تقریبا همه در میانه باقی ماند و انجامی نداشت. این مرور کلی اینطور مینماید که هر دو طرف - ایران و آمریکا - در سال گذشته سیاست کجدار و مریز را به هر کار جدی چه در راستای حداکثرسازی شانس مذاکره و چه تقابل نظامی ترجیح دادهاند؛ ترجیحی که احتمالا نشان از صبری به انگیزهای دارد. شاید ایالات متحده منتظر تضعیف بیش از پیش موضع ایران در اثر
فشار حداکثری بود و ایران بهدنبال باخت او در انتخابات پیشرو. آنچه در چشمانداز سال پیشرو میتوان مشاهده کرد، از نوعی انضمامیتر است؛ چراکه مهمترین اتفاق سال 99 انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده است. انتخاباتی که اگرچه بهواسطه ضعف دموکراتها در معرفی نامزدها و عملکرد تبلیغاتی آنها نمیتواند آنچنان برای برجام و کلا چندجانبهگرایی بینالمللی نویدبخش باشد؛ اما بههرحال در صورت استفاده مناسب میتواند فرصتهایی را برای سیاست خارجی ما ایجاد کند. واقعیت نخست این است که هر رئیسجمهوری ضعیفترین موضع خود را پیش از انتخابات دور دوم خود دارد. دوم آنکه هرچند ترامپ رقیبی چنان در میان دموکراتها ندارد؛ اما شرایط پیشآمده درباره ویروس کرونا که رکود اقتصادی را برای آمریکا و جهان در پی خواهد داشت، بزرگترین برگ برنده داخلی -یعنی اقتصاد- را تا حدی از دست او خواهد گرفت. از سوی دیگر او در سیاست خارجی کارنامهای خالی و تا اینجا سراسر معاملات بیسرانجام دارد، بهطوریکه حتی راضی شده با طالبان که نه دولت است و نه وجاهت واقعی در سیاست بینالملل دارد، به معامله بنشیند؛ هرچند با رفتارهایی که به سیاق گذشته از دولت ایالات
متحده در اجرائیکردن توافق شاهدیم، این معامله نیز لرزان مینماید. از سوی دیگر باید مراقب بود که با ذکر و مرور نقاط ضعف طرف مقابل، احیانا خود را از واقعیت جدا نکنیم. بههرحال ایران با دولت ضعیفی سروکار ندارد؟ به تبع همین موضوع رئیسجمهور مستقر این کشور هم متناسب با همین قدرت رفتار میکند و هیچگاه دستبسته نخواهد بود. همچنین دونالد ترامپ پاپسنکشیدن را بهعنوان یک ویژگی شخصیتی خود بر همگان عریان کرده است. از سوی دیگر هرچند ایالات متحده نتوانسته در کوتاهمدت به اهداف سیاست فشار حداکثری -یعنی فروپاشی اقتصاد و جامعه ایران و سرنگونی نظام سیاسی آن- دست پیدا کند؛ اما باید اذعان کرد که تأثیر عمدهای بر اقتصاد و آرامش روانی جامعه داشته و این وضعیتی است که برونرفت از آن را با حفظ اصول برای ایران به یک ضرورت بدل میکند. ضمن آنکه سرمایهگذاری بر شکست ترامپ، خطرناک و خطرساز است و از احتمال توفیق چندانی هم بهرهمند نیست. نکته دیگر آنکه همانطورکه در شعارها گفته میشود دیپلماسی و روابط خارجی کشور را نباید دستمایه رقابتهای داخلی قرار داد: هر آنچه میتوان تصور کرد که دولت بعدی در ید اختیار خود برای حلوفصل موضوعات
منطقهای و جهانی کشور داشته باشد، بهتر است همین امروز به دولت مستقر داده شود تا از هرگونه فرصتسوزی بیشتر جلوگیری شده و از امتیازهای ساختهشده با مهارت وزارت خارجه کشور استفاده حداکثری شود، چراکه دیپلماسی بازی یک لحظه و یک تلاش نیست، بلکه کامیابیها و ناکامیهای مداوم در ذات آن است. در تاریخ و صحنه بینالمللی نیز مشاهده میکنیم که با پدیدآمدن مسئله برای یک توافق، شکست و پیروزی افراد گوناگون و وقایعی که رخ میدهد، کشورها همهکار میکنند بهجز بستن در دیپلماسی و مذاکره. در نتیجه نگاهی واقعبینانه به واقعیت پیشرو این موارد را برای سال آینده در رئوس مطالب قرار خواهد داد که ایران و آمریکا هر دو باید باور کرده باشند که در بهزانودرآوردن طرف مقابل ناکام بودهاند، به نفع هر دو طرف است که متناسب با مسائل داخلی خود به حلوفصل کوتاهمدت موضوع اقدام کنند و وضعیت مطلوبتری را با کاهش مواضع حداکثری خود و نشاندادن اراده سیاسی متقابل دنبال کنند. باید به خاطر سپرد که ترامپ به همان علت که به هر آنچه دستاورد اوباما بود تاخت، به هر آنچه در این هشت ماه بهعنوان دستاورد خود او شناخته شود، بهغایت نیازمند است و متعصب به
حفظ آن خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
