ردپایي جديد از يك دیانای باستانی
شناسايي دیانای نئاندرتالها در ژنوم مردم آفریقا
سونيا شيدرنگ. دکترای باستانشناسی پارینهسنگی از دانشگاه بوردو فرانسه
در پی کشفیات یک دهه اخیر در علم ژنتیک و دیرینانسانشناسی، ردپای یک دیانای باستانی جالبتوجه در ژنوم انسانهای امروزی شناسایی شد. این نمونه دیانای مربوط به نزدیکترین گونه انسانریختها به انسان امروزی یا همان انسان نئاندرتال است که در اروپا و آسیا (عمدتا غرب آسیا) میزیستهاند و قدمت آنها به بازه زمانی حدود 400 هزار سال تا 40 هزار سال پیش بازمیگردد.
دانشمندان برای دهههای متمادی معتقد بودند که انسان نئاندرتال بدون برجایگذاشتن هیچ نشان ژنتیکیاي منقرض شده و انسانهای مدرن که از همه لحاظ با آنها متفاوت بودهاند، جایگزین آنها شدهاند. اما در سال 2010 میلادی نتایج مطالعه ژنتیک بقایای استخوانبندی نئاندرتالها تصویر متفاوتی از این روایت ارائه داد و در سال 2013 یک توالی کامل از ژنوم یک فسیل نئاندرتال بهدستآمده از سیبری به دنیای علم ارائه شد که شاید یکی از مهمترین کشفیات قرن اخیر باشد. در نتیجه این مطالعات مشخص شد که انسانهای مدرن در حدود 60 هزار سال پیش، در یک موج گسترده مهاجرت، بهتدریج، اما در یک بازه زمانی نسبتا کوتاه از آفریقا خارج شدند و در غرب اوراسیا به نئاندرتالها رسیده و بین آنها امتزاج ژنی صورت گرفته است. در نتیجه این مطالعه مشخص شد که ارتباط این دو جمعیت ردپای ژنتیکی هرچند اندک، اما مهمی در مردم بیشتر نقاط دنیا به غیر از آفریقا برجای گذاشته است، بهطوریکه حدود يك تا دو درصد از ساکنان اروپا و آسیا دارای ژنهای نئاندرتالها هستند. نکتهای که در این پژوهش جلب توجه میکرد، عدم وجود دیانای نئاندرتالها در ژنوم مردم امروزی آفریقا بود که به تازگی مجددا به چالش کشیده شد. در نتیجه یک مطالعه جدید که حدود 10 روز پیش (30 ژانویه 2020) در مجله علمی Cell1 منتشر شد، این تصویر هم تغییر کرد. بر اساس این مطالعه و شواهد فسیلی اخیر مانند آرواره میسیلیا در فلسطین، تاریخ نخستین مهاجرت انسانهای مدرن به خارج از آفریقا به طرز چشمگیری به عقب رفته و به حدود 200 هزار سال پیش نسبت داده شده است. بهاینترتیب احتمالا این جمعیت اولیه انسانهای مدرن با نئاندرتالهای ساکن جنوبغرب آسیا تلفیق ژنی داشته و احتمالا نئاندرتالها پیش از اینکه موج جدید انسانهای مدرن در حدود 130 هزار سال پیش از راه برسند، دارای ژنهای متعلق به انسانهای مدرن بودهاند. اما مهمتر از آن، این مطالعه که تا حدود زیادی متکی به یک روش آماری است که توسط پژوهشگران دانشگاه پرینستون برای انجام این پروژه طراحی شده است، شواهدی ارائه میکند که نشاندهنده وجود درصد قابلتوجهی از عناصر ژنوم نئاندرتالها در ژنوم انسانهای امروزی در آفریقاست. بر اساس این مطالعه، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که احتمالا یک جمعیت از انسانهای مدرن که دارای ژنهای نئاندرتالها بودند به آفریقا بازگشته و با جمعیت انسانی که هیچگاه از آفریقا خارج نشده بودند، ترکیب و عناصر ژنی نئاندرتالها را به نسلهای بعدی ساکن آفریقا منتقل کردند. طبق نتایج این پژوهش، بیشتر دیانای شناساییشده متعلق به جمعیت اروپایی است که در حدود 20 هزار سال پیش به آفریقا مهاجرت کردهاند و در نتیجه قلمروی شواهد تلفیق ژنتیکی انسانهای مدرن با نئاندرتالها به آفریقا نیز گسترش مییابد. از سوی دیگر این موضوع میتواند دلیل وجود درصد بیشتر دیانای نئاندرتالها در ژنوم مردم شرق آسیا را نسبت به اروپا توضیح دهد و خللی در نظریه تعلق عمده نئاندرتالها به غرب اوراسیا که بر اساس شواهد فسیلی ثابت شده است، ایجاد نكند. پژوهشگران زیستشناسی تکاملی دانشگاه پرینستون به مقایسه توالی ژنوم استخراجشده از بقایای نئاندرتالها در منطقه آلتای سیبری و جنوب شرق اروپا که پیش از این منتشر شده بود با ژنوم 2504 انسان امروزی از نقاط مختلف دنیا شامل پنج قوم آفریقایی پرداختند. این پژوهش به محاسبه درصد احتمال تعلق قسمتهایی از هر رشته دیانای انسانهای امروزی موجود در حدود هزار پروژه ژنومشناسی، به نئاندرتالها پرداخته است. علاوهبر نسبتدادن 0.3 درصد از ژنوم این جمعیتهای آفریقایی به دیانای نئاندرتالها، این پژوهش اطلاعات جالبتوجه دیگری از جمله انتخاب طبیعی برخی از ژنهای مفید مانند ژنهای تقویتکننده سیستم ایمنی بدن یا ژنهای محافظ در برابر اشعه ماوراءبنفش خورشید و ادامه آنها در نسلهای بعد را به این تلفیق ژنی باستانی با نئاندرتالها نسبت داده است. با وجود اینکه درصد دیانای نئاندرتالی یافتشده در آفریقاییهای امروز، یکسوم درصد تخمین زدهشده از این دیانای در ساکنان امروز اوراسیاست، اما همین درصد اندک، مدلهای مهاجرتی دیرینانسانشناسی را دچار تحول كرد. ژنومهای آفریقایی مطالعهشده در این پروژه در برخی موارد دارای رشتههای دیانای نئاندرتالی متفاوتی بودند که حتی در ژنوم جوامع اوراسیایی که درصد بسیار بالاتری از دیانای نئاندرتالها را دارا هستند، دیده نمیشود. از دیگر نتایج قابلتوجه این پروژه، رد ادعای درصد بالای دیانای مربوط به نئاندرتالها در جوامع امروزی شرق آسیا نسبت به غرب آسیا و اروپا بود. از آنجایی که این مطالعه نشانگر مهاجرت یک جمعیت اروپایی دارای ژن نئاندرتال به آفریقاست که تاکنون در مطالعات قبلی در نظر گرفته نشده بود، درصد دیانای این گونه در اروپا، غرب آسیا و آفریقا بیشتر از شرق آسیا خواهد بود و اگر فقط شرق آسیا و اروپا را با هم مقایسه كنیم، تفاوت درصدی بسیار کمی (حدود هشت درصد) در این مطالعه نسبت به مطالعات پیشین دیده میشود. با وجود این قسمت اعظم اطلاعات حاصل از مطالعات دیانای سالیان اخیر حاکی از آن است که امتزاج بین نئاندرتالها و انسانهای مدرن در حدود 50 تا 60 هزار سال پیش در اروپا و آسیا اتفاق افتاده و نئاندرتالها به طور مستقیم با جمعیتهای انسانی آفریقا تلفیق ژنی نداشتهاند. درواقع نظریه یک یا چند مهاجرت محدود (از حدود 20 هزار سال پیش بهبعد) از اروپا به آفریقا که منجر به انتقال دیانای نئاندرتالها به جمعیتهای انسانی آفریقا شد، حاصل مدلهای آماری کامپیوتری این پژوهش است. پينوشت: 1- L. Chen et al. Identifying and interpreting apparent Neanderthal ancestry in African individuals. Cell. Published online January 30, 2020. doi: 10.1016/j.cell.2020.01.012.
