چارچوب حقوقی سلولهای بنیادی
مهسا خوشاخلاق . پژوهشگر حقوق پزشکی
با توجه به مسکوتبودن قانون ایران درخصوص مشروعیت یا عدم مشروعیت استفاده از سلولهای بنیادین به مطالعه فتاوا دراینباره و موانعی که بهطور عام درباره جنین انسانی در فقه وجود دارد، پرداختیم. از نظر فقه اسلامی جنینی که هنوز در مرحله اولیه وجود دارد و به رحم منتقل نشده است، هیچیک از احکام شرعی از قبیل وجوب حفظ و حرمت تضییع برآن مترتب نمیشود و استفاده پژوهشی و استخراج سلولهای بنیادی آن پیش از انتقال به رحم مادر اشکالی ندارد. آیتالله مکارمشیرازی درباره استفاده از سلولهای بنیادی فتوا دادهاند که اگر صرفا بهصورت تحقیق علمی یا گشودهشدن راه برای پرورش اعضای بدن جهت پیوند عضو و ترمیم نقائص باشد، اشکالی ندارد. آیتالله صانعی نیز میگویند: شبیهسازی اعضای بدن برای معالجه و اغراض عقلایی جایز است. مقام معظم رهبری نیز فتوا دادهاند که استفاده از سلولهای بنیادین مازاد بر نیاز روش IVF فینفسه منعی ندارد. منبع دیگر استخراج سلولهای بنیادی جنینی بافت زایای جنین سقطشده است که مسلما با توجه به ادله حرمت سقطجنین عمدی، میدانیم که سقطجنین عمدی با هر هدفی ازجمله استخراج سلولهای بنیادین حرام و ممنوع است اما بر استخراج این سلولها از بافت زایای جنینی که بهطور خودبهخودی سقط شده است، اشکالی وارد نیست. همچنین درخصوص شبیهسازی درمانی نیز با توجه بر نظر اکثریت فقهای شیعه و سنی درصورتیکه با هدف پژوهشی و درمانی انجام شوند، جایز است. بهطورکلی اکثر فقها و مراجع به جهت مصلحتی که در این امور نهفته است، معتقدند که منع شرعی و قانونی در این زمینه وجود ندارد و این اقدامات بر اساس اینکه مصالح آنها بیشتر از مفسده آنهاست، جواز شرعی دارند؛ بنابراین چنین اقدامات پزشکی در جهت حفظ مصالح جایز است.
باتوجه به اینکه به لحاظ فقهی با مانعی درخصوص جواز شرعی روشهای پژوهشی و درمانی استفاده از سلولهای بنیادی بالغ و جنینی روبهرو نیستیم و همچنین نظر بر تصویب «سند ملی علوم و فناوریهای سلولهای بنیادی» توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 23/7/92 و همچنین آییننامه «شورای ملی توسعه و نظارت بر مراکز پذیرهنویسی اهدای سلولهای بنیادی خونساز و بانکهای خون بند ناف» در 27/3/94 توسط وزارت بهداشت، درمان و امور پزشکی و تأکید پیوسته سند ملی به لزوم قانونمندشدن و تصویب قوانین در این حوزهها و وجودنداشتن چارچوب قانونی در این زمینه بر آن شدیم تا با مطالعه تطبیقی، استمداد و اقتباس از اصول و چارچوبهای قانونی کشورهای پیشگام در این زمینه ازجمله فرانسه، کانادا و با درنظرگرفتن حدودوثغور شرعی و بهکارگیری اصول اخلاقی مذکور در راهنمای اخلاقی پژوهش با سلولهای بنیادی، به تبیین ضوابطی بپردازیم که در صورت لحاظشدن آنها در قانوننویسی میتوانیم به ارائه قالب پیشنهادی مناسبی برای قانون ایران بپردازیم. ازجمله مهمترین اصولی که در صورت در نظر گرفتن آنها در قانون میتواند به جامعبودن قوانین در این حیطهها کمک کند، میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: 1-داشتن منفعت بهداشتي براي جامعه ایران (اعم از پیشرفت علمی، پژوهشی، درمانی، ارتقای سطح سلامت عمومی و سایر ارزشهای مذکور در سند ملی)
2- رعايت رضايت آگاهانه و آزادانه (از شرکتکنندگان و اهداکنندگان در این پژوهشها) 3 - احترام به حريم خصوصي و حفظ اسرار شركتكنندگان 4- عدم پرداخت هرگونه وجه چه بهصورت مستقيم و چه بهصورت غيرمستقيم براي بافتهاي جمعآوريشده جهت تحقيقات سلول بنيادي 5- توليد نكردن جنين با اهداف تحقيقاتي صرف 6- التزام به دستورات اساسی اسلام ازجمله حفظ کرامت و حرمت انسانی، ممنوعیت شبیهسازی مولد انسانی، ممنوعیت سقط عمدی با هدف استخراج سلولهای بنیادین 7- توسعه و کاربرد دانش سلولهای بنیادی توأم با رعایت احکام فقهی و اخلاق حرفهای اسلامی بهمنظور ارتقای سلامت جامعه 8- محدوده زمانی مشخص برای استفاده از سلولهای بنیادی جنینی، تا 14 روز از زمان لقاح در نظر گرفته شود (زیرا پس از آن نوار اولیه نخاع پدیدار میشود و تا 14روزگی ممکن است رویان به دوقلو تبدیل شود) 9-لزوم داشتن مجوز قانوني براي مراکز و اشخاصی که با مواد بيولوژيك ازجمله سلول بنيادي جنيني کار میکنند 10- درنظرگرفتن مرجعی ذیصلاح جهت بررسی و ارائه مجوز انجام این تحقیقات و نظارت بر مراکز فعال 11- ممانعت از سياستهايي كه در جهت ترغيب به اهدا و استفادههاي تجاري از سلولهای انساني باشند 12-درنظرگرفتن بودجه دولتی برای انجام این طرحهای پژوهشی تا هزینههای گزاف این تحقیقات مانع پیشرفت و توسعه این دانش نشود.
