فهم جنگ

ایبنا: «انسان، دولت و جنگ؛ تحلیلی نظری» نوشته کنت والتز که با ترجمه محمدرضا رستمی در نشر ثالث منتشر شده است، امکانی برای بازخوانی نظریات این اندیشمند حوزه روابط بین‌الملل درباره سازوکار قدرت در سطوح بین‌المللی فراهم می‌کند. او با کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل» که در سال 1979 منتشر شد، به عنوان یکی از شاخص‌ترین نظریه‌پردازان سیاست بین‌الملل شناخته شد. کنت والتز «انسان، دولت و جنگ» را حدود دو سال پس از اخذ مدرک دکترا در سال 1959 نوشته است. در این کتاب به پژوهش درباره سهم خاص نظریه سیاسی کلاسیک در فهم علل جنگ و تعریف شرایطی می‌پردازد؛ سهمی که به موجب آن امکان مهار یا محو جنگ به عنوان داور نهایی اختلافات بین گروه‌هایی از مردمان در غیاب اقتدار مرکزی به وجود می‌آید. روش او عبارت است از تشریح پاسخ‌هایی که بعضی نظریه‌پردازان شاخص به پرسش «دلیل وقوع جنگ چیست؟» ارائه کرده‌اند. او پس از فصلی که پاسخ‌های نظریه‌پردازان را تشریح می‌کند، یک فصل را به بحث درباره برخی پیامدها و کاربردهای بینش‌های کلاسیک در پژوهش‌های معاصر علوم اجتماعی و گزینه‌های موجود در حوزه سیاست‌گذاری عمومی اختصاص می‌دهد و به این ترتیب، کارش چیزی بیش از تفسیر است. او گذشته از اینکه به این امر می‌پردازد که شخصیت‌های برجسته در تاریخ اندیشه سیاسی غرب واقعا چه منظوری داشته‌اند، پا فراتر می‌گذارد و به تغییرات ناشی از اندیشه‌ها و نوشته‌های آنان توجه می‌کند. قصد او بهره‌گیری از تجارب گذشته برای ارائه نظریه‌ای است که به کشف قواعد ساختاری حاکم بر نظام بین‌الملل می‌انجامد. این نظریه 20 سال پس از انتشار کتاب «انسان، دولت و جنگ» در کتابی دیگر ارائه شد. کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل» والتز که انجیل نوواقع‌گرایی در روابط بین‌الملل شناخته می‌شود، تحول نظری بزرگی در حوزه مطالعات و نظریه‌پردازی این رشته پدید آورد. خواندن اثری که 20 سال پیش از این کتاب، سنگ بنای اولیه نظریه والتز را بنیاد نهاده است، علاوه بر ارزش‌های ماهوی کتاب، این امکان را فراهم می‌آورد که سیر تحول فکری والتز را به پژوهشگران حوزه روابط بین‌الملل نشان دهد. نوواقع‌گرایی از ۱۹۷۹ تا پایان جنگ سرد، نظریه غالب در میان نظریه‌های روابط بین‌الملل بود اما پایان جنگ سرد، نظریه والتز را با ابهاماتی مواجه کرد که مهم‌ترین آن ناتوانی در توضیح چرایی فروپاشی شوروی بود. والتز عقیده داشت نظام دوقطبی پایدارتر از نظام چندقطبی است، ولی در جریان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به دلیل اینکه نوواقع‌گرایی فاقد هر نوع تغییر ساختاری است، نتوانست فروپاشی نظام دوقطبی را به‌خوبی تبیین کند و در نتیجه اعتبار نظریه‌اش فروکش کرد. نوآوری مهم والتز در مطالعه نظریه‌های روابط بین‌الملل ارائه مبحث سطوح تحلیل است که قبل از او مطرح نشده بود. تلاش برای تبیین این مبحث از کتاب «انسان، دولت و جنگ» آغاز می‌شود و والتز در این کتاب که اثری شگرف در تحلیل تاریخ اندیشه‌های ناظر بر علل جنگ میان دولت‌ها قلمداد می‌شود، تلاش کرده با بررسی پاسخ‌های فلاسفه، مورخان، صاحبان قدرت و دانشمندان علوم سیاسی به پاسخی جامع و مانع برای چرایی وقوع جنگ در سطح بین‌المللی دست پیدا کند. وی پاسخ به این سؤال را در سه سطح تحلیل یا «تصویر» جای داد. این سطوح عبارت بودند از: سطح خرد (سرشت بشر)، سطح میانی (نظام‌های اقتصادی و سیاسی داخلی دولت‌ها) و مورد سوم سطح کلان (ساختار نظام بین‌الملل: محیط اقتدارگریزی که در آن تمامی دولت‌ها بدون وجود قدرت فائقه‌ای که به شکلی آمرانه در موارد اختلافی میان آنها داوری کند در کنار هم به سر می‌برند.) والتز معتقد است باید هم انسان، هم دولت و هم سیستم را برای فهم روابط بین‌الملل در نظر بگیریم، ضمن اینکه درباره اهمیت هر یک از آنها مبالغه نکنیم. «انسان، دولت و جنگ» در هفت فصل به بررسی چرایی وقوع جنگ‌ها می‌پردازد. فصل اول کتاب که به تحلیل در سطح خرد اختصاص دارد «تصویر نخست: تنازع بین‌المللی و رفتار انسان» نام گرفته است و نویسنده در آن نظریاتی را بررسی می‌کند که کارگزارانی از قبیل دولتمردان و جنگ‌سالاران را عامل اصلی وقوع جنگ‌ها در نظر می‌گیرند و معتقدند با انتخاب کارگزار درست می‌توان از وقوع جنگ پیشگیری کرد. او سپس در فصل دوم کتاب پاسخ خود را نسبت به مباحث فصل اول ارائه می‌کند. فصل سوم به دیدگاه‌های لیبرال می‌پردازد که معتقدند اگر وفاق و اتحادی میان دولت‌ها پدید بیاید، امکان پیشگیری از وقوع جنگ وجود دارد. فصل چهارم نظریاتی را بررسی می‌کند که در چارچوب سوسیالیسم بین‌الملل و جهان‌وطن‌گرایی سوسیالیستی با ایده حذف دولت- ملت در جهت رسیدن به جهانی بدون جنگ ارائه شده‌اند. در فصل پنجم رویکردهای واقع‌گرایانه به روابط بین‌الملل از منظر سطح تحلیل کلان طرح می‌شوند. فصل انتهایی نیز به این نکته می‌پردازد که هیچ یک از تصاویر سه‌گانه مورد بررسی در کتاب بسندگی لازم برای تحلیل چرایی وقوع جنگ در سطح بین‌المللی را ندارند و باید به نظریه‌ای قائل شد که وجوهی از هر یک از این تصاویر را مدنظر قرار داده باشد.