آينه سياه سيستم اعتبار اجتماعي چين
اواخر سال گذشته ميلادي وجود سيستمي به نام «اعتبار اجتماعي» در چين عدهاي را در سراسر جهان به اعتراض به سيستم ارزشگذاري شهروندان برانگيخت و آن را بسيار غيرانساني خواندند. بسياري از نشريات معتبر در سراسر جهان نيز درباره اين سيستم نوشتند. خلاصهاي از مقالهاي را که در دوماهنامه تجارت و فناوري Wired بريتانيا درباره سيستم اعتبار اجتماعي چين منتشر شده است، با هم ميخوانيم. سيستمي كه شبيه بخشي از سريال فانتزي «آينه سياه» است كه در آن اعتبار هركس براساس امتيازهاي افراد ديگر جامعه تعيين ميشد و ميتوانست به اين وسيله جايگاه اجتماعي پيدا كند. اما اين بار وضعيتي دهشتبار در چين رخ داده است به گونهاي كه دولت اين جايگاه را تعيين ميكند.
سيستم اعتبار اجتماعي چين اولين در نوع خود در دنيا نيست اما زماني که کامل شود منحصربهفرد خواهد بود. اين سيستم به اين سادگي نيست که به هر انسان يک نمره بدهد. سيستم اعتبار اجتماعي چين با سريال «آينه سياه»، برنامه «برادر بزرگ» و هر چيز ديگري که نويسندگان حوزه علمي-تخيلي آيندهنگر بتوانند تخيل کنند، قابلمقايسه است. واقعيت پيچيدهتر است و در برخي موارد، بدتر.
ايده اعتبار اجتماعي در سال 2007 مطرح شد، با پروژههايي که دولت چين اعلام کرد که قصد دارد تا سال 2014 بهعنوان يک سيستم به اجرا بگذارد. اما بين سيستم رسمي دولتي و نسخههاي خصوصي و شرکتي تفاوتي وجود داشت. گرچه سيستم امتيازدهي متأخر که شامل عادتهاي خريد و دوستي ميشود، اغلب با سيستم سابق ارتباط دارد.
سيستم حساب اعتباري در کشورهاي غربي که براساس آن دادهپردازان متوجه ميشوند بدهيهاي شهروند بهموقع پرداخت شده و از امتياز آن براي وامدهندگان و وامگيرندگان استفاده ميشود و نمرات اجتماعي که هر کسي که از طريق eBay آنلاين خريداري کرده، درباره زمان حملونقل و ارتباطات امتياز ميدهد يا نمرههايي که رانندگان و مسافران Uber ميدهند، نمونههاي شناختهشدهاي هستند.
اما سيستم اعتبار اجتماعي چين، اين ايده را براي قضاوت رفتار شهروندان و اعتماد به آنها به تمام جنبههاي زندگي گسترش ميدهد. مثلا عبور عابر پياده از خط بيتوجه به چراغ قرمز، نپرداختن جريمه، با صداي بلند موسيقي گوشکردن در قطار ممکن است سبب شود حقوق خاصي مثل رزرو پرواز يا بليت قطار را از دست بدهيد. به گفته يک پژوهشگر مؤسسه مطالعات چين «اين ايده صرفا پديدهاي چيني نيست. همچنين استفاده و سوءاستفاده از دادههاي جمعشده براي تجزيه و تحليل رفتار مختص چين نيست. با اين حال... سيستم چيني منحصربهفرد است».
سيستم اعتبار اجتماعي چيني در سال 2014 رونمايي شد و دولت اعلام کرد قطعاتي از سيستم را به اجرا درآورده و قصد دارد تا 2020 کامل آن را اجرا کند. هنوز هيچ سيستم اعتبار اجتماعي کامل و يکدستي وجود ندارد اما دولتهاي محلي سيستمهاي ثبت اجتماعي خود را دارند که به شکلهاي متفاوت کار ميکنند و نسخههاي خصوصي غيررسمي در شرکتهايي مانند Zhima Credit ساخته شرکت اعتباري مالي Ant Money که بيشتر آن را به نام «سهسامي» ميشناسند.
سيستمهاي خصوصي، از جمله اعتبار سمينار مورفينت مالي، اغلب با برنامههاي دولتي ترکيب ميشوند، گرچه بخشي از سيستم رسمي نيستند. انتظار ميرود دادههاي جمعآوريشده توسط شرکتهاي خصوصي در آينده از سوي دولت مورد سوءاستفاده قرار گيرد و برخي از دادهها در دادگاههاي دولتي مورد استفاده قرار گيرد. هدف در نهايت اين است که سيستم دولتي سراسر کشور باشد. برخي گزارشها در مورد ايجاد يک «لیست سياه» صحبت ميکنند که بخشي از سيستم اعتباري دولتي رسمي است، مثلا اگر به دولت بدهي داشته باشيد، شايد حقوق خاصي را از دست بدهيد. معيارهاي رتبهبندي اعتبار اجتماعي بستگي به جايگاه شما دارد. در شهر رونگچنگ همه ساکنان از هزار امتياز شروع ميکنند. مقامات براي رفتار بد مثل تخلفات ترافيکي امتياز کسر ميکنند و براي رفتار خوب مانند اهدا به خيريه امتياز ميدهند. در برخي شهرها از دوربينها و سيستم تشخيص چهره استفاده ميشود. يکي از نمونههاي بسيار جسورانه اين است که سيستم سهسامي با سايت دوستيابي Baihe مرتبط شده، بنابراين همکاران و دوستان ميتوانند قضاوت کنند و به شما امتياز بدهند.
شرکت در هر دو نسخه خصوصي و دولتي تاکنون از لحاظ فني داوطلبانه بوده است اما در آينده، سيستم اعتباري رسمي اجتماعي اجباري خواهد بود.
اما چه اتفاقي ميافتد اگر شما در ليست سياه قرار بگيريد؟ ليو هو يک روزنامهنگار چيني است که در مورد سانسور و فساد دولتي نوشته و به علت کارش دستگير و جريمه و وارد ليست سياه شده است. لي معتقد است وي در فهرست افرادي قرار گرفته که دادگاه عالي خلق او را «واجد شرايط» براي خريد بليت هواپيما نميداند و علاوه بر ممنوعيت سفر برخي خطوط، خريد ملک يا گرفتن وام را براي او ممنوع کرده است. او در مصاحبه با روزنامه کانادايي گلوباندميل ميگويد: «هيچ پروندهاي وجود نداشت، هيچ حکم رسمي پليس وجود نداشت. آنها فقط نميگذارند به چيزهايي که تابهحال برايم مجاز بود، دست پيدا کنم. آنچه واقعا ترسناک است، اين است که در اين مورد هيچ کاري نميتوانيد انجام دهيد. نميتوانيد به هيچ کس اعلام کنيد، وسط ناکجاآباد گير افتادهايد».
به گفته سامانتا هافمن، پژوهشگر استراليايي: «غرب نبايد هيچ جنبهاي از اين سيستم را تقليد کند... هيچ جامعه دموکراتيک ليبرال نبايد حتي به کپيکردن سيستم اعتبار اجتماعي فکر کند».
