پیش‌بینی مالتوس و خطر تحقق

توماس رابرت مالتوس، جمعیت‌شناس بریتانیاییِ متولد ۱۴ فوریه ۱۷۶۶ است. او در جمعیت‌شناسی و اقتصاد کلان تخصص داشت و صاحب‌نظر بود. شهرت مالتوس به دو دلیل است؛ یکی به دلیل «نظریه رانت» و دیگری پیش‌بینی او درباره «انفجار جمعیت». مالتوس پیش‌بینی کرده بود به دلیل رشد بی‌رویه جمعیت و محدودبودن منابع غذاییِ کره زمین، گرسنگی، قحطی و مرگ گریبان بشر را خواهد گرفت. او فراتر رفته و این بحران را نه‌فقط در بحران غذا که در بحران ارائه خدمات هم پیش‌بینی کرد و آینده پیش‌ِروی بشر را تیره‌وتار می‌دید. جان کلام مالتوس از این‌ قرار است: رشد جمعیت متناسب با تصاعد هندسی است؛ یعنی ۱، ۲، ۴، ۸ و...، اما افزایش مواد غذایی با تصاعد عددی متناسب است؛ یعنی ۱، ۲، ۳، ۴ و... . بنابراین دیر یا زود منابع کره زمین برای جمعیت کافی نخواهد بود و گرسنگی و قحطی و بیماری با روندی افزایشی بشر را به سراشیبی سقوط و نیستی خواهد برد. وی تا آنجا پیش رفت که پیش‌بینی کرد مردم انگلستان در اثر پیامدهای ناشی از افزایش جمعیتِ مبتنی بر الگوی تصاعد هندسی یا حتی بدتر از آن رشد نماییِ با شیب تند تا سال ۱۸۵۰ م. دچار قحطی خواهند شد. در پی این نتیجه‌گیری طرفداران او نتایج مشابهی را برای جامعه آمریکا تا سال ۱۹۸۰ پیش‌بینی کردند. پیش‌بینی‌های مالتوس رخ نداد؛ اما چرا؟ علت اصلی غلط از آب‌درآمدن پیش‌بینی‌های مالتوس در «تحلیل استاتیک» نهفته است. بر مبنای تحلیل استاتیک، پژوهشگر روند و آهنگ فعلی افزایش یا تغییرات را که در زمان حال اندازه‌گیری می‌کند، به‌طور خطی به آینده تعمیم می‌دهد. به همین دلیل هم‌ چنین تحلیل‌هایی اشتباه از آب درمی‌آید؛ اما نقطه مقابل تحلیل استاتیک، نوع پیشرفته‌تری از تحلیل معروف به «تحلیل دینامیک» قرار دارد. در تحلیل دینامیک پارامترها و متغیرهای دیگری هم وارد می‌شوند. برای مثال ممکن است آهنگ رشد جمعیت در آینده خیلی کمتر از آهنگ فعلی باشد یا ممکن است رشد مواد غذایی به‌واسطه رشد فناوری بیش از میزان زمان ارائه پیش‌بینی باشد. مالتوس چندان بیراه نرفته بود. در عرصه رابطه انسان-مواد غذایی در آن زمان پیش‌بینی او درست بود و نقطه بحرانی هم برای آن تعریف کرده بود؛ اما آنچه نتایج کار وی را برای زمان حال نادرست کرد، تعمیم نتایج آن زمان با تمام مقادیر ثابت و متغیر برای زمان‌های دور بود. شاید در سامانه‌های ساده تحلیل استاتیک برای زمان‌های کوتاه و نه‌چندان دور جواب بدهد اما در سامانه‌های پیچیده و به‌ویژه برای زمان‌های دور تحلیل استاتیک به‌طورقطع نتایج غلط خواهند داد. برای مثال زمانی که مالتوس پیش‌بینی خود را ارائه داد، هنوز کودهای شیمیایی تولید نشده بودند، اما پیشرفت علم شیمی این امر را ممکن کرد بنابراین به کمک کودهای شیمیایی غذایی که امروزه در دسترس بشر است، خیلی بیشتر از پیش‌بینی مالتوس است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که آنچه پیش‌بینی مالتوس را نقش بر آب کرد، معجزه هیدروکربن بود. کشف نفت و مشتقات نفتی تغییرات زیادی در جوامع بشری ایجاد کرد. از یک سو استخراج نفت به تولید سوخت منجر شد و حمل‌ونقل را سرعت بخشید. از سوی دیگر، با پیشرفت ادوات کشاورزی صنعتی همچون تراکتور و کمباین، کشاورزی و کِشت مکانیزه شده و تحولی بزرگ رخ داد. با پیشرفت روزافزون علم تولید کودهای شیمیایی متنوع و انواع دفع آفات و حشرات کمک شایانی به بالابردن بازده کشاورزی کرد. همه این عوامل دست‌به‌دست هم دادند تا پیش‌بینی مالتوس محقق نشود یا دست‌کم به تعویق بیفتد. البته نباید فراموش کرد هرچند پیش‌بینی مالتوس به حقیقت نپیوسته، اما نباید از اخطار مهمی که در دل آن وجود دارد، غافل شد. پدیده‌هایی همچون رشد نامتقارن جمعیت شهری و روستایی، جنگ‌های پی‌درپی در گوشه و کنار کره زمین، حقیقت انکارناپذیر گرم‌شدن کره زمین (هرچند با انکار رئیس‌جمهور پوپولیست آمریکا مواجه شود)، شیوع بیماری‌های واگیردار در میان دام و طیور که منجر به تلفات سنگین شود، کاهش بارندگی‌ها و محدودبودن حجم منابع آب شیرین زمین و دیگر عوامل، جملگی می‌توانند آینده بشر را با مخاطراتی جدی روبه‌رو کنند. در کنار عوامل بالا، رویدادهای پیش‌بینی‌نشده همچون جنگ هسته‌ای را هم که می‌تواند تمدن بشری را نابود کند، نباید از نظر دور داشت. هرچند پیش‌بینی مالتوس درست از آب درنیامد اما زنگ خطر خوبی برای کشورها بود که مراقب سیاست‌های جمعیتی خود باشند. اگر همچون چین سیاست‌های تک‌فرزندی اعمال می‌کنند، آنگاه باید تبعات انسانی تک‌فرزندی را در جامعه مملو از افراد بدون خواهر و برادر در جوانی و تنهایی مفرط در میان‌سالی را تدبیر کنند. اگر هم مانند ایران سیاست‌های چندفرزندی را پیش‌گرفته‌اند، به فکر منابع غذایی و آب و دیگر ضروریات نسل‌های بعد باشند.