برای ما به خاطره خوشی تبدیل شده است

مسعود فروتن، کارگردان تلویزیونی است و از دوستان نزدیک سعید کنگرانی. آنها از دهه 50 با هم دوست و همکار شده‌ و البته مدتی همخانه بوده‌اند و همین‌ها خود دلایل مستدلی است که حالا نظر او را هم درباره این هنرپیشه قدیمی بشنویم. محبوبه بیات، بازیگر، هم که در فیلم «در امتداد شب» بازی داشت، از این هنرپیشه به‌عنوان بازیگری یاد کرده بود که به دلیل زیباروبودن و شباهتش به آلن دلون برای بازی در آثار سینمایی و تلویزیونی برگزیده می‌شد، اما مسعود فروتن خلاف این نظر را دارد که در این گفت‌وگو درباره این موضوع بحث می‌شود. سعید کنگرانی در فیلم‌های رضاموتوری، دایره مینا، سرایدار، در امتداد شب، پرواز در قفس، فصل خون، گرداب و ازدواج به سبک ایرانی و سریال دایی‌جان ناپلئون بازی کرد. گویا شما نسبت به گفته‌های خانم بیات درباره سعید کنگرانی نظر متفاوتی دارید؟ فکر می‌کنم این‌گونه اظهارنظر پشت فردی که دستش از دنیا دیگر کوتاه شده، درست نباشد. سعید خودش نیست که پاسخ آن خانم را بدهد. برخلاف او معتقدم که سعید کنگرانی بازیگر خوبی بود و می‌پرسم که خانم بیات با چه حقی به سعید گفته کتاب بخوان مگر ایشان چه‌کاره بودند؟ اگر با کتاب‌خواندن می‌شد بازیگر مقتدری شد، خود ایشان چرا نشدند، البته اگر کتاب خوانده باشند. فکر کنم با هم همکار و بعد هم تا آنجا که می‌دانم رفاقتی داشته‌اند؟ اگر خانم هما روستا یا جمیله شیخی این را گفته بود قبول. ایشان در فیلم در امتداد شب بازی داشته‌اند، ولی آیا کسی ایشان را در خاطر دارد. مردم دو بازیگر اول فیلم را می‌شناسند و خاطره دارند و نه بقیه را. جایگاه کنگرانی پیش از انقلاب چگونه بود؟ او چهار فیلم بازی کرد و ناصر تقوایی، بازیگر را برای نزدیک‌بودن به نقش انتخاب می‌کرد، چنانچه او در «دایی‌جان ناپلئون» می‌خواست نقشی را به یک هنرپیشه نامدار بدهد، اما با آشنایی با غلامحسین نقشینه او را نزدیک‌تر به این نقش دید. بنابراین حضور سعید فقط به‌خاطر فیزیک و باری به هر جهت نبوده است و بنابراین برخلاف نظر خانم بیات، او مثل یک گیاه معمولی نبوده است. بعد از او هم داریوش مهرجویی دعوت کرد برای «دایره مینا» و بعد هم برای خسرو هریتاش در فیلم «سرایدار» بازی کرد. در «در امتداد شب» هم برای پرویز صیاد. شما و سعید کنگرانی از کجا با هم آشنا شدید؟ در تلویزیون یک برنامه بود به نام ستاره‌باران که من کارگردان تلویزیونی‌اش بودم. ما از آنجا با هم آشنا و دوست شدیم و بعد هم رفت‌وآمد خانوادگی پیدا کردیم... تا اینکه بعد از انقلاب، مدتی با هم همخانه بودیم؛ من کار می‌کردم و او همراه من سر صحنه می‌آمد. در اوقات فراغت بچه‌های گروه از او می‌خواستند که از خاطراتش بگوید و آنجا بود که همه فهمیدند که چقدر باهوش، باذکاوت و خوش‌صحبت است. بعد از انقلاب هم دو فیلم برای حبیب کاوش بازی کرد و یک فیلم هم به نام گرداب برای حسین دوانی بازی کرد که انگار هیچ‌وقت اکران نشد؟ بله... بعد از آن هم ممنوع‌الکار شد؟ بله. چرا؟ نمی‌دانم! یعنی مستقیم به او چیزی نمی‌گفتند. یعنی دادگاهی برایش برگزار نشد؟ در این مورد چیزی به من نگفت. اما برخی از هنرپیشه‌ها و خواننده‌ها در دادگاه حضور می‌یافتند و معلوم می‌شد که به چه دلایلی باید ممنوع‌الکار شوند؟ وقتی به او پیشنهاد کاری نشد، یعنی اجازه کار ندارد. درحالی‌که سعید در اوج جوانی لبریز از شهرت و محبوبیت بود. به‌هرحال من در این مورد چیزی نمی‌دانم. پس چرا ایران را ترک کرد؟ وقتی که 10 سال کسی از تو سراغی نمی‌گیرد و کاری به تو پیشنهاد نمی‌شود، خب باید بروی جای دیگر و بختت را امتحان کنی. کاری که سعید کنگرانی کرد. در آن سال‌های ممنوع‌الکاری چگونه ارتزاق می‌کرد؟ بالاخره هم خانواده داشت و هم برادران و خواهرانی که هوایش را داشتند. بعد هم رفت آمریکا؟ بله، 16، 17 سال. چرا آنجا کار نکرد؟ خب خیلی‌ها رفتند و نتوانستند در آنجا کار کنند. هنرپیشه‌های ستاره و بنام‌تر هم رفتند، اما در غربت جایی برای کارکردن نبود و البته در آنجا چندبار تئاتر کار کرد و از این ایالت به آن ایالت می‌بردند و بیشتر از این فرصت کارکردن نداشتند. تا اینکه برگشت و در ایران کار کرد؟ بله، شادروان علی معلم توانست اجازه بازی سعید کنگرانی را بعد از سال‌ها دوری از ایران و ممنوع‌الکاربودنش در سال 83 بگیرد که خودش تهیه‌کننده فیلم ازدواج به سبک ایرانی بود که به کارگردانی حسن فتحی کار شد و سعید هم در آن بازی کرد که من بازی سعید را در آن فیلم دوست داشتم. چرا بعد از این فیلم به کار گرفته نشد؟ شاید دیگر آن جوان شبیه به آلن دلون نبود... . شاید برخی از هنرپیشه‌ها فقط در جوانی بسیار جذاب هستند و او هم پیش از 20‌سالگی نشان داد که بسیار برای همه جذاب هست و برای همین بازی‌اش در سریال دایی‌جان ناپلئون برای اکثر ایرانی‌ها خاطره شد؛ اما شاید دیگر در میان‌سالی آن جاذبه را نداشت و بعد که سال‌ها از سینمای ایران و بازی‌کردن دور افتاده بود و برای بازیابی خودش به زمان نیاز داشت و در‌هر‌حال نتوانست آن هنرپیشه سابقی باشد که بتواند دوباره خاطره بشود... . الان هم خیلی از همین ستاره‌ها و چهره‌ها وقتی پا به سن می‌گذارند، دیگر آن جاذبه زمان جوانی را ندارند و من معتقدم که مردم با همان بازی در زمان جوانی‌شان خاطره دارند و بهتر است دیگر بازی نکنند؛ چون از آن شکوه و جاذبه دیگر کاسته می‌شود؛ اما من بازی سعید را دوست داشتم و به نظرم اصلا هم بد نبود. هرچند دیگر آن حال‌و‌هوای فیلم‌های قدیمش را نداشت. آیا به نظرت او یک بازیگر مستعد بوده؟ بله، اگر مستعد نبود که چهار کارگردان مشهور سراغش نمی‌رفتند. اگر یکی گول زیبایی‌اش را خورده باشد، می‌گفتیم که خب ظاهرش فریبنده بوده است؛ اما او هم برای ناصر تقوایی بازی کرده و هم برای داریوش مهرجویی و هم خسرو هریتاش که هر سه کارگردانان بنام کشورمان هستند و بنابراین نمی‌شود که سعید فقط ظاهر زیبا داشته باشد. او حتما بازیگر خوبی بوده است و خب در ازدواج به سبک ایرانی هم می‌توانست بهتر باشد؛ اما دوری‌اش از بازیگری حتما دلیل موجهی برای این ضعف بوده است. ببینید او در دایره مینا در کنار عزت‌الله انتظامی، در سرایدار در کنار علی نصیریان و در دایی‌جان ناپلئون در کنار پرویز فنی‌زاده بازی کرده که اینها بزرگان بازیگری ایران هستند و از هرکدام هم یک نکته کلیدی آموخته باشد، حتما دیگر بازیگر توانمندی شده است. او حتی در فیلم در امتداد شب هم به‌درستی در کنار ستاره زن فیلم بازی می‌کرد و هیچ هم کم نمی‌آورد. بنابراین او یک بازیگر مستعد و توانمند بوده و اصلا ظاهر زیبایش باعث نشده که در سینما کار کند. در این سال‌ها هم با او در ارتباط بودی؟ نه. بالاخره از هم دور افتاده بودیم و هرازگاهی در مراسمی همدیگر را می‌دیدیم و سعید ازدواج کرده بود و در شمال با یک آموزشگاه به‌عنوان معلم زبان انگلیسی کار می‌کرد. آخرین بار چه زمانی ایشان را دیدید؟ فکر کنم دو سال پیش بود که او را در تئاتر شهر دیدم و آمده بود که با هادی مرزبان گفت‌وگو کند و انگار قرار بود در نمایشش بازی کند؛ اما به نتیجه نرسیده بودند. بعد‌از‌آن هم همین امسال شنیدم در سنگلج یک تئاتر دارد بازی می‌کند و قرار بود که در یک سریال بازی کند که متأسفانه مرگ نگذاشت. نکته پایانی؟ سعید اگر همچنان بعد از انقلاب بازی می‌کرد، ما را دچار این نظرات دور از ذهن نمی‌کرد که بگوییم او مثل یک گیاه معمولی بود و بهتر است که درباره آدم‌ها سنجیده‌تر حرف بزنیم و به بدگمانی‌ها دامن نزنیم. به‌هر‌حال او با همان تعداد اندک فیلم و سریال هم برای ما تبدیل به خاطره خوشی شده است.