چاقوی دولبه

شورای امنیت ملل متحد 15 عضو دارد که پنج کشور چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا اعضای دائمی دارای حق وتو و 10 کشور دیگر (بولیوی، ساحل عاج، گینه استوایی، اتیوپی، قزاقستان، کویت، هلند، پرو، لهستان و سوئد) اعضای غیردائم آن هستند و طبق قاعده هر ماه به‌صورت دوره‌ای یکی از اعضا، ریاست شورا را برعهده می‌گیرد. عموما سطح حضور کشورها در حد نماینده و سفیر است و در موضوعات مهم‌تر، گاه وزرای امور خارجه نیز حضور می‌یابند و بنا بر موضوع جلسه، از نماینده کشور یا کشورهای مورد بحث دعوت به عمل می‌آید. این روزها یکی از موضوعاتی که افکار عمومی و به‌ویژه فعالان و آگاهان سیاسی را درگیر خود کرده، جلسه شورای امنیت ملل متحد است که به‌زودی و در حاشیه مجمع عمومی برگزار خواهد شد. قرعه ریاست جلسات شورای امنیت در هنگام برگزاری مجمع عمومی ملل متحد (در ماه سپتامبر) به نام ایالات متحده آمریکا افتاده است. اینک سیاست بین‌الملل با موجودی استثنایی به نام دونالد ترامپ و همه رفتارهای ضدعرفش مواجه است. این موضوع او را زیر ذره‌بین‌های فراوانی در سطح آمریکا و جهان قرار داده است. آمریکا در نوامبر سال جاری، انتخابات میان‌دوره‌‌ای ولی بسیار پراهمیت کنگره را در پیش دارد و به‌واسطه همین شقاق و شکاف عمیقی که میان احزاب عمده و نیروهای اصلی سیاسی این کشور افتاده است، این انتخابات اهمیت بسیار زیادی دارد؛ به‌طوری‌که روز شنبه هفته جاری شاهد قدم‌گذاشتن رسمی باراک اوباما به این انتخابات (نه به‌عنوان نامزد بلکه در قامت رهبری پویش انتخاباتی حزب دموکرات) بودیم.

از سوی دیگر، دونالد ترامپ که با وجود جنجال رسانه‌‌ای و نواختن زودهنگام مارش پیروزی در مذاکره با رهبر کره‌شمالی، تا این لحظه نتوانسته به دستاورد ملموسی در این زمینه برسد، شدیدا به‌عنوان تنها دستاورد سیاست خارجی دوران دوساله ریاست‌جمهوری خود نیازمند انجام نمایشی مشابه و این‌بار با ایران است. از این‌رو، در روزهای گذشته شاهد اعلام جلسه قریب‌الوقوع شورای امنیت ملل متحد، نه با حضور و ریاست نماینده این کشور بلکه به ریاست شخص دونالد ترامپ بوده‌ایم که موضوع جلسه را نیز عمدا ایران و مسائل مختلفی از جمله نفوذ ایران در سوریه، عراق، یمن و لبنان و برنامه موشکی قرار داده است تا جلسه مذکور را به دادگاهی برای محاکمه ایران بدل کند. به نظر می‌رسد دولت آمریکا در پی منتفی‌دیدن ملاقات دوجانبه با رئیس‌جمهور کشورمان، طرح دیگری را برای به انفعال‌کشاندن ایران و یارگیری از اروپایی‌ها و دیگران در این موضوع خاص تدارک دیده و به همین علت است که تلاش خواهد کرد که مسائلی را علیه ایران در دستور کار قرار دهد تا همراهی متحدان سنتی‌ خود از جمله کانادا و اروپا و همچنین دیگر کشورهای جهان را برانگیزاند. پرسشی که امروز میان تحلیلگران روابط بین‌الملل مطرح شده، مناسب‌ترین نوع واکنش به این جلسه است: ایران سه رویکرد را می‌تواند در مورد این جلسه اتخاذ کند؛ یکی حضور عادی (حداکثر در سطح نماینده) و بازی‌نکردن در زمین ترامپ به‌طوری‌که موضوع زیاد بال‌وپر نگیرد، دیگر حضور در سطح وزیر امورخارجه و سوم حضور در سطح رئیس‌جمهور. طبق آیین‌نامه شورای امنیت، در جلسات شورا، ابتدا نمایندگان همه کشورهای عضو بدون رعایت مرتبه سیاسی (اینکه نماینده رئیس کشور است یا وزیر یا سفیر و ...) نطق می‌کنند و سپس کشورهای غیرعضو به‌ترتیب رده به ایراد سخنرانی می‌پردازند. با وجود اظهارنظرهایی که به‌درستی در فضای رسانه‌ای کشور می‌شنویم -و در چارچوب تضارب آرا می‌‌توان این مشارکت در تصمیم‌سازی را به فال نیک گرفت- هنوز موضعي رسمی از جانب دولت و دستگاه دیپلماسی کشور اعلام نشده است (که نباید هم بشود). واقعیت این است که همان‌طور‌که در فضایی استثنایی و با رقیب استثنایی به نام ترامپ سروکار داریم، در رأس دستگاه دیپلماسی خود نیز فردی داریم که واجد ویژگی‌های مهمی است؛ هم از نظر وزن و وجهه بین‌المللی و هم از نظر تسلط به فرهنگ آمریکایی، پستوهای دیپلماسی و به‌خصوص سازوکارهای سازمان ملل متحد، کمتر نظیری در کشور و حتی سطح بین‌‌المللی برای دکتر ظریف سراغ داریم. ضمن آنکه تسلط او به زبان انگلیسی حتما در ایجاد فضای دلخواهمان در صحنه پیش رو بسیار کمک‌کننده خواهد بود. درعین‌حال با توجه به ساختاری که در باب ترتیب سخنرانی‌ها ذکر شد، می‌توان حدس زد که اگر نماینده یا حتی وزیر امور خارجه ایران در ترتیب سخنرانی قرار بگیرد، به احتمال قریب به یقین به‌واسطه مرتبه در اواخر فهرست (پس از تمام اعضا و رؤسای دولت‌‌ها) خواهد بود و این در صحنه سخنراني شورای امنیت به معنی سخنرانی برای جمعی است که غالبا در سطح نماینده دائم یا پایین‌‌تر از آن خواهد بود..و اتفاقا این همان چیزی است که ما نمی‌خواهیم: دادن آنچه ترامپ می‌خواهد، یعنی نشستن بر سر میز و انتشار عکس‌های جلسه که در شیپور رسانه‌‌ای جمهوری‌خواهان به‌عنوان پیشبرد راهبرد رئیس‌جمهور آمریکا قلمداد و تبلیغ خواهد شد و نیز شنیده‌نشدن حرف‌های ایران و نبود امکان برگرداندن جلسه به‌نفع خود. در هر حال به نظر می‌رسد جدا از شرکت‌نکردن در سطح بالا که همیشه گزینه ساده، بی‌دردسر و ممکنی است، گزینه عقلانی و فعالانه، با توجه به ملاحظه ساختاری و تکنیکی فوق، شرکت در سطح رئیس‌جمهور است تا بتوان انتظار داشت بلافاصله پس از نمایندگان اعضا، سخنرانی کرده و فضا را به ضرر ترامپ تغییر دهد و با برشمردن تمام قراردادها و کنوانسیون‌هایی که دولت ترامپ از آنها خارج شده است و مواردی مانند تهدید اخیر قضات بین‌المللی به تحریم و سپس تمرکز بر خروج آمریکا از توافق برجام و قطع‌نامه 2231 به ایجاد همدلی با خود و تعمیق شقاق بین آمریکا و دیگر اعضای دائم، تلاش کند که بار اتهاماتی را که ترامپ در بحث‌های مختلف طرح کرده است، به گردن خود او بیندازد و در واقع جلسه را به محاکمه دولت آمریکا درخصوص اعمال فوق تبدیل کند. البته که در یک نگاه کلی می‌‌توان حدس زد که این جلسه اساسا بسیار دشوار خواهد بود و صرفا در صورت اطمینان از حمایت چین و روسیه و نیز یارگیری با اروپا با بهره‌برداری از شکاف‌های تجاری و سیاسی ایشان با ترامپ می‌توان روی پیروزی در آن حساب کرد. اما لااقل اروپا به‌‌سبب مواضعی سیاسی که در حمایت از برجام گرفته و نیز تقابلی که مانند چین با دولت ترامپ بر سر تعرفه‌های تجاری و دیگر موضوعات دارد، آمادگی این حمایت را بیش‌ازپیش از خود نشان می‌دهد. اگر تهدیدی باشد که باید تلاش کرد که به فرصت تبدیل شود، همین جلسه بهترین مصداق است؛ فضاسازی حداکثری در نیویورک و در حاشیه مجمع عمومی ملل متحد و نیز حضور مقتدرانه و زیرکانه در نشست شورای امنیت سازمان ملل از موضعی بالا و با ملاحظه فنی که آمد، البته نیاز به همراهی خبرنگاران، تجار و استادان دانشگاه در هیئت همراه رئیس‌جمهوری دارد و اکتفا به حضور دیپلمات‌های رسمی نمی‌تواند مفید باشد. از بزنگاه کنونی فارغ از تهدید و فرصت‌بودنش، بار دیگر می‌توان بر این نگاه صحه گذاشت که داشتن پیوندهای عمیق دیپلماتیک و تجاری با کشورهای مختلف جهان از یک‌سو و وجاهت بین‌المللی و قابلیت‌های فردی رئیس‌جمهور و دیگر نماینده‌های کشور در مجامع بین‌الملل از سوی دیگر، تا چه حد مهم و بر منافع ملی تأثیرگذار است.