در تقدم متن مقدس شفاهی

هر تلاشی برای شناخت ادیان، مستلزم شناخت کتب مقدس، نحوه شکل‌گیری و تثبیت و همچنین روش‌های تفسیر آن است. متون مقدس بخش قابل‌توجهی از میراث ادبی جهان را تشکیل می‌دهند و از این حیث مطالعه و بررسی آن‌ها اهمیت مضاعفی می‌یابد. اگرچه اکثر متون مقدس ادیان مختلف تاکنون به فارسی ترجمه شده‌اند، تقریباً کتاب‌ مهم و زیادی در فارسی نداریم که مشخصاً به موضوع کتاب مقدس ادیان مختلف جهان پرداخته باشند. به‌تازگی بنگاه نشر و ترجمه پارسه یکی از مهم‌ترین کتاب‌ها را دراین‌باره ترجمه و منتشر کرده که نه‌تنها متون مقدس ادیان جهان را به‌طور کامل معرفی کرده بلکه نحوه شکل‌گیری و تدوین این متون و مراحل به‌رسمیت‌شناخته‌شدن و تثبیت آن‌ها و نیز سنت‌های شفاهی وابسته به کتب مقدس را به دقت بررسی می‌کند. همچنین خواننده می‌تواند در اثر هارولد کوارد تحت عنوان «کتاب مقدس در ادیان جهان» با نقدهایی که درباره متون مقدس نوشته شده، شیوه‌های تفسیر آن‌ها و وفق‌دادن تعالیم ثابت‌شان با شرایط متغیر دنیای امروز و به‌روزکردن این تعالیم آشنا شود. کوراد استاد بازنشسته تاریخ است و چندسالی است یک مرکز میان‌رشته‌ای برای مطالعات دین و جامعه در دانشگاه ویکتوریا تاسیس کرده و محققان بسیاری توانسته‌اند در آن به بررسی همه ادیان و سنت‌های جهان بپردازند. نویسنده می‌کوشد در این کتاب نشان دهد، اگر بنا باشد تجربه شفاهی متن مقدس قدرت تحول‌بخشی در زندگی مردم داشته باشد، احیای آن مهم به نظر می‌رسد. با وجود این تاکید دارد، علاوه‌برآن، اگر مطالعه علمی متون مقدس ادیان مختلف در مورد مشخصه اصلی شفاهی متون مقدس از جمله ودا، قرآن، و حتی اناجیل حساس‌تر نشود این مطالعه شدیداً محدود و یک‌جانبه باقی می‌ماند. کتاب حاضر به سمت این هدف پیش می‌رود. تحلیل نویسنده در این کتاب نشان می‌دهد بیشتر مردم در اکثر جاها و دوران‌ها، غیر از دوران معاصر خودمان، متن مقدس را شامل کلام شفاهی و مکتوب دانسته‌اند و از بین این دو، کلام شفاهی با بافت ارتباطی‌اش قدرت بیشتری برای تحول‌‌بخشیدن به زندگی دارد. در نظر نویسنده گرایش جدید غرب به سوی متن مکتوب و تحلیل متن مکتوب از طریق بررسی تاریخی، بسیاری از مردم را به اتخاذ یک رویکرد متنی- علمی سوق داده است. ادعای او این است که مومن به‌جای گشودن ذهن به روی تجربه عبادی کلام، خویش را نه‌تنها با خود متن مکتوب، بلکه با ترجمه‌ها و تفاسیر مختلف احاطه می‌کند. ازاین‌رو، تاکید دارد مطالعه علمی در مورد کتاب مقدس هرگز نمی‌تواند جایگزین تجربه عبادی بی‌واسطه کلام شود. نویسنده در جمع‌بندی مباحث خود درباره ادیان مختلف نتیجه می‌گیرد: «متن مقدس شفاهی علاوه‌بر آنکه برتر و مهم‌تر از متن مکتوب است، دارای قدرت خلاق نیز پنداشته می‌شود. در سفر پیدایش، خدا از طریق کلام آسمان‌ها و زمین و هرچه را در آن است، خلق می‌کند. در عهد جدید، خود عیسی با لوگوس الهی - که در عمل آفرینش و رستگاری خداست - یکی پنداشته می‌شود: «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود. همه‌چیز به‌واسطه او آفریده شد و به غیر از او چیزی از موجودات وجود نیافت». (انجیل یوحنا، باب1، آیات 1.3) اسلام همه کتب مقدس را منشأ یافته از یک ام‌الکتاب واحد در آسمان می‌داند (قرآن سوره 43، آیه 14). این واقعیت که متون مقدس مختلف زمینی - که از یک ام‌الکتاب منشأ یافته‌اند - با هم تناقض و اختلاف دارند نتیجه تحریفاتی است که طی روند انتقال کلام الهی در متون مقدس ادیان مختلف رخ داده است. تنها اسلام وحی را بدون تحریف به شکل قرآن شفاهی حفظ کرده است. [اما] شاید هندوئیسم بیش از هر دین دیگری آموزه کلام شفاهی به‌عنوان منبع خلاق و حفظ‌کننده عالم و معنویت فردی را بسط داده باشد». (ص337) در چنین زمینه‌ای کتاب حاضر در هفت فصل تنظیم شده که شش فصل آن بررسی متون مقدس در یهودیت، مسیحیت، اسلام، هندوئیسم، سیک و بودیسم و فصل آخر بحث درباره متون مقدس و آینده ادیان است. این کتاب به نوبت با بررسی هر یک از ادیان، تحت عناوین متن شفاهی، متن مکتوب، تفسیر، تجربه عبادی کلام و ارتباط با دیگر متون پیش می‌رود. نویسنده در فصل اول به بررسی کتاب مقدس در یهودیت می‌پردازد که در آن بحث‌هایی با عنوان موسی و تورات مکتوب، ربی‌ها و تورات شفاهی، تفسیر، مطالعه تورات و تورات در رابطه با دیگر متون مقدس مطرح می‌شود. فصل بعدی با عنوان کتاب مقدس در مسیحیت شامل مباحثی مانند عیسی و سنت شفاهی، عهد جدید مکتوب، تفسیر، کارکردهای کتاب مقدس در حیات مسیحی و عهد جدید در رابطه با دیگر متون مقدس است. در فصل سوم نویسنده به کتاب مقدس در اسلام، به بررسی سیره پیامبر اسلام و وحی قرآن، متن شفاهی یا قرائت‌شده، متن مکتوب، تفسیر، قرآن در حیات دینی و زندگی روزمره، قرآن در رابطه‌با دیگر متون مقدس می‌پردازد. فصل بعدی درباره کتاب مقدس در هندوئیسم است که به بررسی کتب مقدس هندو، دیدگاه هندوان درباره زبان، متون شفاهی، متون مکتوب، فنون تفسیر و وداها در رابطه با دیگر متون مقدس می‌پردازد. فصل پنجم در مورد کتاب مقدس در دین سیک است و نویسنده مباحثی چون جایگاه مقدس در سنت سیک، تجربه کتاب مقدس به مثابه گورو را بررسی می‌کند. فصل بعدی، کتاب مقدس در بودیسم، شامل مباحثی درباره بودا، بنیان‌گذار کتاب مقدس، مجموعه رسمی و جوامع رهبانی، متون شفاهی، متون مکتوب، تفسیر بودایی با دیگر متون مقدس می‌شود. و سرانجام نویسنده در فصل آخر به بحث درباره متن مقدس شفاهی و مکتوب و آینده متن مقدس می‌پردازد. چنان‌که اشاره شد نویسنده در این کتاب مدعی است «گرایش جدید به کلام مکتوب می‌رود که سنت امروزی را از غلبه سنتی کلام شفاهی دور کند». تحلیل او حاکی از این است که برای تداوم قدرت تحول‌بخش کتاب مقدس، تاکید باید بر تجربه شفاهی کتاب مقدس باشد.