هزاردستان و موسیقی ایرانی

«هزاردستان؛ انگاره موسیقی ایران»، نوشته محسن محسنی، کاری پژوهشی در زمینه موسیقی ایرانی است که در نشر سوره مهر منتشر شده است. موضوع پژوهش در این کتاب، ارتباط آواز بلبل، که در فرهنگ و ادبیات ایران «هزاردستان» نیز خوانده می‌شود، با موسیقی ایرانی است. این پژوهش چنانکه مولف در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد «بر اساس سمینار استاد نورعلی برومند در دانشگاه ایلینویز آمریکا درباره ارتباط آواز هزاردستان و موسیقی ایرانی طی دو آنکدوت کلی سونوریته و آرتیکولاسیون و تاثیرات آن در خوانندگان و نوازندگان موسیقی ایرانی» انجام و نوشته شده است. کتاب شامل هفت گفتار است با عنوان‌های اهمیت هزاردستان در تاریخ، فرهنگ و اقلیم ایران، بررسی علمی صدادهی بلبل و انسان، گذری بر تحریر پرندگان در ردیف موسیقی ایرانی، تجزیه و تحلیل جمله‌بندی تحریرهای بلبل، تجزیه و تحلیل جمله‌بندی تحریر خوانندگان آواز، تجزیه و تحلیل جمله‌بندی پنجه در ساز و پژوهش میدانی درباره پرندگان آوازخوان در طبیعت. در مقدمه کتاب در معرفی بخش‌های مختلف آن آمده است: «در این اثر نخست تاثیر بلبل در تاریخ و فرهنگ و هنر ایرانی و سپس ویژگی‌های اقلیمی و زیست‌محیطی این پرنده بررسی شده است. سپس، در گفت‌وگو با پروفسور نتل و استاد کیانی، به آرای استاد برومند درباره ارتباط آواز هزاردستان و موسیقی ایرانی پرداخته شده است. در خلال مطالب، از روایت‌های نقل‌شده و آثار باقی‌مانده استاد برومند و شرح و بررسی برخی تعالیم آواز و مفاهیم مرتبط نزد استادان موسیقی ایرانی، از جمله مجید کیانی و محمدرضا لطفی، نیز استفاده شده است. سپس، با مقایسه علمی مکانیزم صدادهی بلبل و انسان، الگوهای همگرایی میان سونوریته بلبل و آواز ایرانی بررسی و درباره صدادهی در آواز ایرانی نیز توضیحاتی اساسی ارائه شده است. پس از تفکیک تحریرهای پرندگان مختلف در ردیف موسیقی ایرانی، با ارائه نمونه‌های صوتی، به تحلیل جمله‌بندی تحریرهای متنوع بلبل پرداخته شده و نتایج درخور توجهی درباره آرتیکولاسیون بلبل و آواز ایرانی ارائه شده است - که می‌تواند دریچه‌هایی بر آواز ایرانی بگشاید. سپس، نمونه‌های صوتی از تحریرهای مختلف استادان آواز و پنجه‌های گوناگون استادان ساز (تار، سه‌تار، سنتور، کمانچه، و نی) تحلیل و مقایسه و نتیجه آن‌ها به دست آورده شده است. سپس، به جهت اعتبارسنجی، طی تحقیقی میدانی، آواز پرندگان در طبیعت و واکنش پرندگان آوازخوان به ساز و آواز ایرانی سنجیده شده است.» در آغاز گفتار دوم کتاب درباره مکانیزم صدادهی پرندگان چنین آمده است: «تولید صدا در پرندگان آوازخوان، مانند هزاردستان، یک مدل سیستمی مناسب برای مطالعه رفتار آموخته‌های صوتی و موسیقیایی در آواز ایرانی است. اندام‌هایِ صوتیِ پرندگانِ آوازخوان و انسان، از نظر شکل ظاهری، متفاوت‌اند. اما، الگوهای همگراییِ قوی‌ای برای مقایسه و تطبیق وجود دارد. مکانیزم فیزیکی تولید صدا در هر دو سیستم شامل توده بافت نرم است، حالتی الاستیک دارد، و با عبور جریان هوا به صورت آئرودینامیک عمل می‌کند. سوتک یا موسیقار(سیرینکس) نام عضوِ آوازی پرندگان است. این عضو در نای پرندگان قرار دارد.»