جستاری در تبارشناسی پوستر

1. پیشینه پوستر در ایران

از دهه 1960/ 1340 ش، دو برادر ارمنی به نام‌های «موشخ سروری» و «ناپلئون سروری» و یک مهاجر سوئدی به نام «فردریک تالبرگ»، پوستر به شکل غربی و امروزی را در ایران معرفی کردند. آنها پس از مهاجرت به تهران برای خود آتلیه‌های مستقلی برپا کردند و به طراحی گرافیک برای موضوعات مختلف و ازجمله پوستر پرداختند. اغلب، پوسترهای ایشان چاپ و تکثیر نمی‌شد. اعلان‌های سینمایی را برادران سُروری به صورت تابلویی برای سردرِ سینماها نقاشی می‌کردند و تالبرگ اعلان‌های تبلیغاتی خود را به صورت اسلاید روی شیشه کوچکی نقاشی و رنگ‌آمیزی می‌کرد و شب‌ها آن را بر پرده‌ای که سر کوچه برلن و در میان خیابان لاله‌زار برپا کرده بود، «پروژکسیون» می‌کرد. این شیوه کار او تا سال‌های 40-1330 ادامه داشت و تمام آگهی‌های سینمایی به همین طریق تهیه و قبل از نمایش فیلم در سینماها نشان داده می‌شد. پس از ایشان و تا بعد از جنگ جهانی دوم، از ایرانیان کسی کار طراحی اعلان به شیوه امروزی را دنبال نکرد، اما واقعیت آن است که قبل از برادران سُروری و فردریک تالبرگ، شاید از بیش از 150 سال قبل تاکنون نوعی اعلان سنتی - مذهبی در ایران طراحی و تکثیر می‌شده است. نقش اصلی این اعلان‌های سنتی - مذهبی در ایران خوشنویسی است و اگر گاهی از تصویر در آنها استفاده می‌شود، حالت پس‌زمینه دارد و خط و خوشنویسی نقش اول را در شکل و رنگ‌آمیزی اعلان‌ها دارد. موضوعات این اعلان‌ها جملات مذهبی یا اسامی مقدسین دین یا جملاتی از معارف فرهنگ ایران، مانند فلاسفه و شعراست که خوشنویسی شده و با شیوه‌هایی سنتی، ترکیب و تزیین و رنگ‌آمیزی شده‌اند. تا زمانی که در قرن نوزدهم صنعت چاپ به طور گسترده در ایران ایجاد نشده بود، این اعلان‌ها به صورت دستی طراحی و خوشنویسی و تکثیر می‌شد، ولی بعد از گسترش صنعت چاپ، نمونه‌های متداول و معمول آنها را به وسیله چاپ سنگی تکثیر می‌کردند. در سال 1324 تئاتر آذربایجان در تبریز بنا شد. این تئاتر برای برنامه‌های خود به طور منظم در اعلان‌های ساده‌ای اسامی هنرپیشگان، عنوان نمایش و تاریخ اجرای نمایش را همراه با نقوش تزیینی سُربی موجود در چاپخانه، روی کاغذهای الوان چاپ می‌کرد. شکل این اعلان‌ها ادامه شکل همان تراکت‌ها و اعلان‌های کوچک معمولی است، ولی چون دارای قطع بزرگی هستند، می‌توان آنها را پیش‌کسوت اعلان‌های ایرانی دانست. در همین ایام برنامه‌های دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران گسترش یافت و درسی به نام «کمپوزیسیون تزیینی» ایجاد شد. در این کلاس قواعد طراحی اعلان و مبحث گرافیک نیز تدریس می‌شد. معلم این درس یک خانم فرانسوی به نام «مادام آشوت» (همسر آقای دکتر امین‌فر) بود که دانشجویان را با آثار طراحان فرانسوی، مانند کاساندر، شارل لوپو، هربر لوپَن و برنار ویلمو آشنا می‌کرد. تأثیر این شیوه‌ها در بیرون از دانشگاه و در بازار کار درخور توجه نبود و به‌اصطلاح خریداری نداشت. ذوق و سلیقه عمومی شیوه کار برادران سُروری و تالبرگ را می‌پسندید که اغلب نوعی ایلوستراسیون ساده و رئالیستی بود که بعد از انقلاب مشروطیت و از طریق روزنامه ملانصرالدین در ایران رواج پیدا کرده و ملهم از گرافیک روسی بود. 2. جهت پوستر معمولا طولی (عمودی) است و این در همه جای دنیا عمومیت دارد. فقط در دو حالت پوستر را عرضی (افقی) کار می‌کنند؛ - وقتی چشم ناظر در حال حرکت است؛ مثل مترو. - زمانی که محل نصب پوستر متحرک باشد؛ مثل اتوبوس. مراحل تحول تاریخی پوستر مرحله استفاده تبلیغاتی صرف برای کالاها مرحله استفاده تبلیغاتی - سیاسی که متأثر از انقلاب‌های مختلف سیاسی در جهان بود؛ مثل انقلاب فرهنگی در چین، انقلاب مکزیک، جنگ‌های جهانی و... . مرحله استفاده تبلیغی، فرهنگی برای دولت‌ها، مؤ‌‎سسات مختلف جهانگردی، فرهنگی، خدماتی و... . 3. محل نصب و تماشای پوستر جای مناسب و دائمی برای نصب اعلان، میزان تأثیر آن را بر ذهن بیننده بسیار افزایش می‌دهد؛ زیرا محدوده محل نصب پوستر، میزان درخور توجهی از تأثیرات جنبی و مزاحم را کاهش داده و مانع از تحت‌الشعاع قرارگرفتن پوستر به وسیله هر عامل پیش‌بینی‌ناپذیری می‌شود.

محل نصب و تماشای پوستر، علاوه ‌بر جلوگیری از هرج‌ومرج تصاویر روی دیوارهای شهر؛ پوسترها را از گزند و آسیب‌های عمومی مثل پاره‌شدن، تاریکی، باران، تابش آفتاب، بی‌توجهی و... نجات می‌دهد و موجبات تأثیر بیشتر این وسیله ارتباطی را فراهم می‌کند. وقتی چنین محل‌هایی برای نصب پوستر پیش‌بینی نشده باشد، طراح حرفه‌ای فقط می‌تواند حاشیه سفیدی را دورتادورِ پوستر در نظر بگیرد تا حداقل مانند یک قاب، شکل پوستر را از بقیه رنگ‌ها و فرم‌ها جدا کند و در داخل این کادر تا حدودی استقلال پوستر را حفظ کند.

محل نصب و تماشای پوستر باید در جاهایی باشد که گذرندگان و تماشاچیان زیادی از آنجا عبور می‌کنند. علاوه‌برآن، ارتفاع پوستر نسبت به زمین و دید عابر باید در حد معینی باشد (Eye Level) تا پوستر به‌راحتی در مقابل چشم و دید عابر قرار گیرد؛ یعنی در جایی نصب شود که عابر هم از نزدیک و هم از دور بتواند پوستر را در کادر نگاه خود کنترل کند. 4. ارتباط یا تصویر و نوشته تصویر و نوشته (کلام و نقش)، دو عنصر اساسی پوستر هستند؛ بنابر نوع کار، گاه تصویر (اعم از عکس، طراحی و نقاشی یا پردازش فرم از طریق نرم‌افزارهای پیکسلی یا وکتور) و گاه نوشته (اعم از تایپ و پردازش تایپو‌گرافیک، خوشنویسی یا ساختار کالیگرافیک و انواع تکنیک‌های تولید نوشتار) و گاه تلفیقی از تصویر و نوشته، شخصیت اصلی را در طراحی پوستر برعهده می‌گیرند. 5. ‌اندازه و قطع پوستر اندازه پوستر تابع قواره‌های استاندارد کاغذ و ماشین چاپ است. پوستر ‌اندازه‌های مختلفی دارد که عمومی‌ترین آن قطع B1 معادل 70× 100سانتی‌متر است، اما اغلب از قطع‌های 72× 90سانتی‌متر و 60×90 سانتی‌متر و نصف هریک از این سه‌اندازه، یعنی 70×50 سانتی‌متر، 70× 45 سانتی‌متر و 60× 45 سانتی‌متر و گاهی از ربعِ چهار‌و‌نیم برگی یعنی 35×50 سانتی‌متر، معادل B3 نیز استفاده می‌شود. طبیعی است اندازه‌های کوچک‌تر به عملکرد پوستر صدمه می‌زند و بیننده آن را به‌خوبی نخواهد دید. آنچه حتمی است آن است که طراح باید در یکی از قطع‌ها و ‌اندازه‌های رایجِ کاغذ، پوستر را طراحی کند؛ زیرا رعایت ابعاد استاندارد کاغذ سبب می‌شود کاغذ به طور کامل مصرف شود و میزان «دورریز» یا «پِرت» آن به حداقل برسد. رعایت ابعاد استاندارد کاغذ در مرحله لیتوگرافی و چاپ نیز مقرون به صرفه است. اما امتیاز پوستر در ‌اندازه‌های غیرمتعارف در این است که توجه بیننده را با شوک و قدرت بصری بیشتری معطوف به خود می‌کند؛ هرچند قطع یا ‌اندازه پوستر تابع ابعاد استاندارد کاغذ است، اما برای آنکه قطع اعلان دیده شود، باید ارتباط و تناسب معقولی با ابعاد سطح دیوار یا پانلی که اعلان بر آن نصب می‌شود، داشته باشد. معمولا جنس پوستر از کاغذ است، اما علاوه ‌بر کاغذ، می‌توان آن را بر پارچه، فلز، چوب، نایلون، پلاستیک یا ماتریال دیگر طراحی و چاپ کرد. کاغذ آسان‌ترین و رایج‌ترین ماتریال است و امکانات چاپ و عرضه فراوانی دارد؛ زیرا جنس کاغذ از نقطه‌نظر ضخامت و نازکی، وزن، براقی و ماتی تنوع زیادی دارد. کاغذهای مات برای پوستر مناسب‌ترند؛ زیرا مانع انعکاس نامطلوب رنگ بر چشم بیننده می‌شود، اما در کاغذهای براق، رنگ‌ها انعکاس‌هایی ایجاد می‌کنند که ممکن است چشم در فواصل مختلف رنگ‌ها را آن‌طور که باید نبیند، اما برای نمایش برخی موضوعات مانند طلا و جواهرات، مُد، لوازم آرایش و زیبایی، شاید براقی کاغذ بتواند بیشتر جنبه‌های لوکس این اقلام را بنمایاند.