كنكور مجتهدها

گروه سياست، مرجان توحیدی: دومین آزمون کتبی داوطلبان خبرگان قرار است 15 دی ماه برگزار شود. این خبر را نجات‌الله ابراهیمیان سخنگوی شورای نگهبان اعلام کرده و گفته این آزمون شامل اعضای فعلی خبرگان نمی‌شود. ابراهیمیان همچنین به «شرق» گفته است «اگر بنا باشد کسی در آزمون شرکت نکند، شورای نگهبان به فرد مزبور اطلاع می‌دهد، اما علی‌القاعده همه کسانی که در انتخابات خبرگان ثبت‌نام کرده‌اند، باید در آزمون هم شرکت کنند». آزمون 15 دی ماه، دومین آزمونی است که داوطلبان خبرگان باید در آن شرکت کنند. آزمون اول در تاریخ 15 شهریور ماه سال جاری برگزار شده بود. همچنین بعد از آزمون 15 دی، به گفته ابراهیمیان، داوطلبانی که قبول شده‌‌اند، باید در یک آزمون شفاهی یا یک مصاحبه شفاهی شرکت کنند. ابراهیمیان به «ایرنا» هم گفته است آنهایی که در آزمون 15 شهریور شرکت نکرده‌‌اند و تحصیلات حوزوی دارند، باید در این آزمون شرکت کنند. به گفته ابراهیمیان کسانی که دروس حوزوی نخوانده‌‌اند، شرایط و صلاحیت علمی را نداشته و نمی‌توانند در این آزمون حاضر شوند. در خبرگان دوره پنجم 801 نفر ثبت‌نام کرده‌اند.

تعدادی که نسبت به دوره قبل افزایش 62 درصدی را نشان می‌دهد. افزایشی که به ذائقه برخی از فقها مثل احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان و محمد یزدی از فقهای این شورا و رئیس فعلی خبرگان خوش نیامد. به گفته آیت‌الله جنتی برخی از این کاندیداهای خبرگان رهبری «اگر یک عبارت عربی به دستشان بدهید، نمی‌توانند آن را درست بخوانند. بنابراین چرا در انتخابات ثبت‌نام و برای ما زحمت درست می‌کنند؟» آیت‌الله یزدی هم با ابراز نگرانی از افزایش ثبت‌نام‌ها گفته بود 800 نفر برای شرکت در انتخابات مجلس خبرگان ثبت‌نام کرده‌اند که به نظر می‌رسد اهداف دیگری پشت پرده این نام‌نویسی‌هاست، بنابراین باید مراقب بود. بااین‌حال اکثر عوامل وزارت کشور از وزیر کشور تا سخنگو و معاون سیاسی او تعداد زیاد ثبت‌نامی را مثبت ارزیابی کرده و گفته بود «اصل و نص شرکت در انتخابات کار خوبی است، اگر کسی احساس می‌کند اشخاص شرکت‌کننده در انتخابات پشت‌‌پرده‌ای دارند، باید آن را به دستگاه‌های مربوطه مانند وزارت اطلاعات ارجاع دهد». آزمون راهی برای سنجش اجتهاد اگرچه به گفته آیت‌الله جنتی تعداد بالای ثبت‌نامی‌ها، شورای نگهبان را برای بررسی صلاحیت‌ها به زحمت می‌اندازد، اما یکی از روش‌هايي که این شورا اتخاذ کرده تا از طریق آن اجتهاد داوطلبان را بررسی کند، آزمون اجتهاد است. آزمونی که بر اساس آن اجتهاد داوطلبان را تشخیص می‌دهند. راه دیگر برای آنها این است که داوطلب مزبور را بشناسند و صلاحیت اجتهاد آن را تشخیص دهند، در این صورت دیگر نیازی نیست داوطلب در آزمون شرکت کند. آیت‌الله مؤمن از فقهای شورای نگهبان است که دست‌کم از دوره سوم خبرگان به این سو برگزارکننده آزمون‌های انتخابات خبرگان بوده و عموما سؤالات آزمون کتبی را هم خود او طرح کرده است. آیت‌الله مؤمن قبلا در گفت‌وگویی که با خبرگزاری مهر انجام داده بود، درباره آزمون خبرگان و لزوم برگزاری آن، چنین گفته بود «اجتهاد براي احراز صلاحيت خبرگان کافي نيست بلکه بايد علميت افراد براي فقهاي شورا اثبات شود. يکي از شرايط کانديداهاي خبرگان براي حضور در صحنه رقابت انتخاباتي، تأييد اجتهاد آنها توسط فقهاي شوراي نگهبان است. يکي از آنها برگزاري آزمون اجتهاد است». او درباره کسانی هم که از حضور در این آزمون مستثنا هستند، گفته بود «گاهي کسي که ثبت‌نام مي‌کند، از قديم رفيق ما و از ما هم فاضل‌تر بوده است و ما نيز او را مي‌شناسيم، بنابراين اين فرد نيازي به امتحان‌دادن ندارد. کسي هم که ما با او آشنايي نداريم اما در حوزه تدريس مي‌کند، نوارهاي جلسات درس او نيز موجود است، در مسائل سياسي هم اظهارنظر کرده و مواضعش روشن است؛ اين فرد هم نيازي به امتحان اجتهاد ندارد». آزمون‌دهندگان و آزمون‌ندادگان تا فرصت باقی‌مانده به 15 دی، هنوز کاندیداهایی هستند که ثبت‌نام کرده اما در آزمون اجتهاد شرکت نکرده‌اند. بعضی از آنها قصد دارند در آزمون مرحله دوم ثبت‌نام کنند و بعضی هم خود را بی‌نیاز از شرکت در آزمون می‌دانند. گروه دوم اما طبق آنچه ابراهیمیان گفته، باید نظر شورای نگهبان مبنی بر مستثناشدن را دریافت کرده باشند. این در حالی است که تعدادی از نامزدهایی که در آزمون مرحله اول شرکت نکرده و بنایی هم برای شرکت در آزمون مرحله دوم ندارند، مثل محسن غرویان و رسول منتجب‌نیا، در گفت‌وگو با «شرق» اعلام کردند هنوز از شورای نگهبان به آنها اعلام نشده که نیازی به دادن امتحان ندارند. اگرچه برخی از فقها شأنیت علمی‌شان آنقدر روشن هست که احتمالا نیازی به اعلام شورای نگهبان نداشته باشند. آیت‌الله مؤمن قبلا دراین‌باره گفته بود «بايد علميت يک فرد بين فقها و اعاظم حوزه شايع و مشهور باشد تا کسي خودش را «جازن» نکند. اما اگر مراجع تقليدي مانند حاج آقا شبيري‌زنجاني يا آيت‌الله وحيد خراساني بخواهند براي خبرگان بيايند، ما غلط بکنيم از آنها امتحان بگيريم!». آنچه روشن است این است که مراجع تقلید عموما بعد از دریافت درجه اجتهاد در خبرگان شرکت نمی‌کنند. مثل آیت‌الله عبدالله جوادی‌آملی که تنها در یکی از ادوار خبرگان نام او دیده می‌شود و حتی زمانی که شایعه حضور او در این دوره هم پیچید، سریعا تکذیب شد. مفاد آزمون اجتهاد چیست اما شاید جالب باشد که بدانیم مفاد آزمون اجتهادی چیست و چگونه و کجا برگزار می‌شود. لزوم برگزاری این آزمون برای داوطلب‌ها، از خبرگان بعد از رحلت امام آغاز شد، یعنی دوره دوم خبرگان به این سو. آیت‌الله مؤمن که در این دوره هم خود و هم فرزندش ثبت‌نام کرده‌اند، از جمله فقهای شورای نگهبان است که از دوره سوم به این سو، برگزاری جلسات آزمون را برعهده داشته و به گفته محسن غرویان یکی از طراحان آزمون کتبی و مصححان برگه‌های داوطلبان به شمار می‌رود. این آزمون دو مرحله دارد، کتبی و شفاهی که در دوره سوم در مدرسه فیضیه برگزار شده بود و این دوره هم در ساختمان مجلس خبرگان در قم برگزار شد. در آزمون مرحله کتبی، از دو سطح مکاسب و کفایه و نیز رسائل سؤال مطرح می‌شود. مکاسب و کفایه از جمله سطوحی هستند که به گفته رسول منتجب‌نیا اگر کسی آنها را بفهمد، حتی اگر نخواهد در کرسی مدرس قرار بگیرد، برای اجتهاد کافی است. درواقع این دو درس از جمله دروسی هستند که مدرسانی که خارج فقه و اصول تدریس می‌کنند، به بیان این مقوله می‌پردازند. به همین دلیل مبنای طرح سؤالات برای سنجش اجتهاد داوطلبان حضور در خبرگان هم از این منابع تأمین می‌شود. محسن غرویان در این دوره برای خبرگان پنجم ثبت‌نام کرده و دیگر در آزمون شرکت نکرده است. او در آزمون دوره سوم شرکت و نمره قبولی دریافت کرده و در توضیح این آزمون می‌گوید «آزمون سنگینی است و نزدیک به سه ساعت طول کشید. به عنوان نمونه من برای چهار یا پنج سؤال فقهی که مطرح شده بود، نزدیک به 16 صفحه آ.چهار پاسخ نوشتم». او در توضیح آزمون شفاهی هم گفت: «کسانی که در مرحله کتبی نمره قبولی کسب کنند، به مرحله شفاهی معرفی می‌شوند. در مرحله شفاهی، سه استاد مجتهد، سؤالات فقهی و اصولی را به طور شفاهی طرح می‌کنند و داوطلب باید از قدرت تحلیل برخوردار باشد تا به این سؤالات جواب بدهد و آن سه ممتحن را قانع کند». به گفته غرویان، «آن سه مجتهد که از سوی شورای نگهبان معرفی می‌شوند، داوطلب را سؤال‌پیچ هم می‌کنند تا سطح علمی و تحلیل داوطلب را بسنجند». به گفته غرویان، «قدرت استنباط یا به قول علما ملکه استنباط، یک قدرت علمی و توانایی فکری است که افراد مجتهد در مسائل جدید فقهی مي‌توانند موضوع و محمول مسائل جدید فقهی را تشخیص و بر آن اساس حکم شرعی بدهند». به گفته او این یک پروسه طولانی است که تشخیص آن از نظر شورای نگهبان می‌تواند آزمون باشد. یک بار برای همیشه بااین‌حال، حتی کسانی که یک بار در آزمون اجتهاد شرکت کرده‌اند، هم معتقدند وقتی نمره قبولی را دریافت کرده‌‌اند، دیگر نیازی به حضور دوباره در آزمون ندارند. محسن غرویان در ادامه گفت‌وگوی خود با «شرق» دراین‌باره گفت «من در دوره سوم خبرگان در آزمون اجتهاد شرکت کردم و هر دو مرحله یعنی کتبی و شفاهی را قبول شدم. در این دوره اما شرکت نکردم. چراکه آیت‌الله مؤمن قبلا اعلام کرده‌‌اند کسانی که یک بار در آزمون شرکت کرده و نمره قبولی گرفته‌اند، دوباره نباید امتحان بدهند چراکه ما بنای اذیت نداریم». او همچنین گفت «من دوره قبل به منزلشان در قم رفتم و خواستم اجازه کاندیداتوری بگیرم. همان‌جا ایشان گفت کسی که از طریق آزمون، اجتهاد او ثابت شده، دیگر نیازی به آزمون مجدد ندارد». پیچیدگی‌های یک آزمون واقعیت این است که اگرچه ممکن است بعضی از کاندیداهای خبرگان که کمتر نام‌آشنا بوده یا جوان‌تر هستند، در آزمون اجتهادی شرکت کنند، اما عموما چهره‌های سرشناس بنا به دلایلی از جمله اینکه در ادوار گذشته آزمون داده و قبول شده‌‌اند، یا اینکه اجازه اجتهاد دارند یا اینکه فایل‌های جلسات درس آنها در مدارج خارج فقه و اصول و نیز تقریرات آنها موجود است، زیر بار حضور در آزمون اجتهاد نمی‌روند. همین عدم شرکت در آزمون اجتهاد اما ممکن است به رد صلاحیت نامزدها منجر شود، چون از نظر شورای نگهبان اجتهاد نامزد محرز نشده است. رسول منتجب‌نیا، قائم‌مقام حزب اعتماد ملی، از جمله داوطلبانی است که در این دوره از خبرگان ثبت‌نام کرده، اما نه در آزمون مرحله اول شرکت کرده و نه بنا دارد در آزمون مرحله دوم شرکت کند. او دراین‌باره به «شرق» می‌گوید: «من در خبرگان دوم یا سوم در آزمون کتبی شورای نگهبان شرکت کردم. اما شورای نگهبان اعلام نکرد که قبول شده‌ام یا نه. بعدا در تماسی که با شورای نگهبان داشتم، گفتند نتیجه را می‌گوییم، اما غیرمستقیم اعلام کردند نمره قبولی دریافت کرده‌ام. همچنین آقای افتخار جهرمی که از جمله حقوق‌دانان شورای نگهبان بودند، اعلام کردند، من برگه شما را دیدم که نمره بالایی آوردید». او سپس به مدارکی که حجت اجتهاد اوست، اشاره کرده و گفت: «من در این دوره برای شورای نگهبان سه اجازه اجتهاد فرستادم. یکی از طرف آیت‌الله فاضل‌لنکرانی و یکی از طرف آیت‌الله نوری‌همدانی و یکی هم از طرف آیت‌الله یوسف صانعی». او ادامه داد: «علاوه بر این، بنده هشت جلد کتاب در زمینه‌های تخصصی فقه و اصول تألیف کردم و اسامی اساتیدی که شاگرد آنها بودم را هم برای شورای نگهبان فرستادم، اساتیدی که حتی اعضای شورای نگهبان هم شاگرد آنها بودند، مثل آیت‌الله وحید خراسانی، آیت‌الله مرتضی حائری و آیت‌الله گلپایگانی». او سپس اشاره کرد: «بنده حداقل دو دوره مکاسب شیخ انصاری و کفایه آخوند خراسانی را تدریس کرده‌ام که نوارهای درسی من موجود است». او همچنین اشاره کرد «کسی که کفایه را بفهمد مجتهد است». او ادامه می‌دهد «من تقریرات درس آیت‌الله گلپایگانی و هاشم آملی و وحید خراسانی و مرتضی حائری را به زبان عربی نوشتم و قابل‌ارائه است». او ادامه می‌دهد «بنابراین دیگر نیازی نیست که در جلسه آزمون به چند سؤال جواب بدهم». تا به اینجا نامزدها به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ آنهایی که در آزمون شرکت کرده‌‌اند و آنها که نکرده‌اند. اما آنها که ثبت‌نام نکرده‌اند، اگرچه ممکن است از طرف خود در اجتهادشان تردیدی نباشد، اما معلوم نیست شورای نگهبان هم از روی مستندات ارسالی داوطلبان به همان قطعیتی برسد که نامزدها درباره خود رسیده‌اند. باید دید شورای نگهبان در قبال این گروه چه تصمیمی خواهد گرفت.

----------------------------

واکنش شورای نگهبان به اخبار رد صلاحیت‌ها نجات‌الله ابراهیمیان، سخنگوی شورای نگهبان، درباره رد صلاحیت افراد در انتخابات مجلس خبرگان رهبری گفت: هرگونه پیشگویی بی‌اثر و بی‌فایده است و ما مواضع خود را درباره صلاحیت‌ها در زمان قانونی رسما اعلام می‌کنیم. هنوز بررسی شرایط کاندیداها توسط فقها شروع نشده است. همچنین هنوز آزمون و ارزیابی‌های علمی برای بررسی صلاحیت داوطلبان پنجمین دوره انتخابات مجلس خبرگان رهبری انجام نشده است و در آخر ما نتایج را اعلام می‌کنیم. او همچنین در واکنش به اخبار منتشرشده درباره رد صلاحیت‌ها گفت: من نمی‌دانم اینها از کجاست و من این اخبار را نشنیده‌ام و ما به این امواج خبری جواب نمی‌دهیم.