از هرات تا کاشغر

در نظر اکثر صاحب‌نظران مفهوم راه ابریشم و تمدنی که بر محور آن بنیان گذاشته شده، از کشور چین شروع می‌شود و تا مرزهای اروپا امتداد می‌یابد. تحولات و انقلاب اقتصادی در چین، افزایش حجم سرمایه‌گذاری‌ها و فعالیت‌های صنعتی و تجاری این کشور در سه‌دهه اخیر به‌گونه‌ای تبیین شده است که امروز هرگونه تولید و تجارت در جهان، بدون نگاه به ظرفیت و پتانسیل چین غیرممکن به نظر می‌رسد. بازار مصرف برای 5/1میلیارد نفر و امکان تولیدات ارزان در این کشور مبنای بسیاری از محاسبات اقتصادی ملی و بین‌المللی کشورهای جهان است. این مهم موجب شده است که ارتباطات و مناسبات تجاری و تولیدی با کشور چین اهمیت فوق‌العاده‌ای پیدا کند. امکان اتصال را‌ه‌آهن غرب به شرق ایران به چین از مسیر افغانستان با مرکزیت شهر هرات یکی از مسائل راهبردی و مهم ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک منطقه غرب آسیا و کشورهای آسیای‌میانه است به‌همین دلیل نگارنده این سطور هنگام ارائه طرح و نقشه‌های را‌ه‌آهن تربت‌حیدریه، خواف و سنگان به هرات به رئیس‌جمهور و دولت افغانستان (1382) پیشنهاد داد که بهتر است هرگونه کمک کشور چین به افغانستان در قالب احداث شبکه و اتصال را‌ه‌آهن از کاشغر به هرات تعریف و درخواست شود تا در این مسیر منافع همگان، اعم از کشورهای افغانستان، چین، ایران و حتی اروپا تأمین شود. بعد از این پیشنهاد و انعکاس آن در رسانه‌های افغانستان و ایران، سفارت جمهوری خلق چین در تهران درخواست ارائه طرح را کرد که در جلسات متعدد اهمیت این کار برای آنها تشریح شد و متعاقب آن، رایزن اقتصادی سفارت چین به‌همراه مأمور ویژه سفارت در اولین همایش بین‌المللی توسعه و عمران شهرستان خواف (آذر 1382) که با پیام رئیس‌جمهور وقت و مشارکت میهمانان از فرانسه و افغانستان برگزار شد، حضور یافتند تا تحقق ایده شبکه را‌ه‌آهن از پاریس به خواف و پکن در برنامه‌های بین‌المللی جای گیرد.

در قسمت غرب و جنوب‌غربی کشور پهناور چین، دو رشته را‌ه‌آهن در امتداد شرقی- غربی وجود دارد که یکی مسیر قدیمی و فعال از شهر ارومچی به سمت نقطه مرزی «دروزبا»در مرز قزاقستان است. این را‌ه‌آهن با معیار ریل روسی بعد از عبور از قزاقستان و روسیه به اروپا می‌رسد. هم‌اکنون این مسیر یک خط بین‌المللی مهم و پرترافیک است. مسیر جدید در جنوب‌غربی چین از شهر ارومچی به شهر کاشغر ختم می‌شود و در سال‌های اخیر احداث شده و امتداد آن به سمت ایران مورد توجه مقاله حاضر است. با ایجاد کریدور ریلی جدید بین ایران و چین از خواف تا کاشغر (از طریق کشورهای افغانستان، تاجیکستان و قرقیزستان) فاصله ریلی و دسترسی چین و کشورهای تاجیکستان و قرقیزستان به ایران، اروپا و خلیج‌فارس حدود هزار کیلومتر کمتر می‌شود. کریدور هرات به کاشغر با توجه به موقعیت توپوگرافی غرب و جنوب‌غربی چین مشخص می‌شود. این قسمت به فلات تبت و رشته‌کوه‌های هیمالیا محدود می‌شود (مرز با هندوستان، پاکستان، افغانستان، قرقیزستان و تاجیکستان) که به لحاظ صعب‌العبور‌بودن این مناطق، احداث مسیرهای ریلی بسیار دشوار و در برخی مناطق غیرممکن است. کریدور هرات به کاشغر حلقه مفقوده را‌ه‌آهن با استاندارد بین‌المللی اروپایی است و مهم‌ترین مسیر انجام نشده را‌ه‌آهن شرق دنیا، همین میسر است که ضرورت دارد با اولویت بسیار در دستور کار دولت‌های ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان و چین قرار گیرد. بعد از احداث را‌ه‌آهن خواف به هرات، مسیر هرات به کاشغر برای تکمیل مسیرغرب به شرق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بر حسب سیاست‌گذاری و تصمیمات استراتژیک ایران و همکاری کشورهای مسیر، به‌ویژه افغانستان و تاجیکستان که بخش مهمی از ایران فرهنگی هستند، می‌توان به احداث این کریدور فوق‌العاده مهم امیدوار شد. اتصال را‌ه‌آهن هرات به مزار شریف محور اصلی پیوست اروپا و ایران به تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای میانه از طریق افغانستان است. هرات از دو مسیر می‌تواند به مزار شریف متصل شود؛ یکی مسیر شمالی و کوهستانی به سمت بادغیس، فاریاب، جوزجان، قیصر و بلخ است که به دلیل کوتاهی مسافت در کریدور هرات به کاشغر مورد تأکید قرار گرفته است. مسیر دیگر مسیر هلالی است که از سمت جنوب شرقی با عبور از شیندند، فراه، دل آرام، لشگرگاه، قندهار و غزنه به کابل می‌رسد و از کابل به پل خمری، شیرخان بندر و مزار شریف می‌رود. مسیر مزار شریف به حیرتان در مرز ازبکستان اکنون با 80 کیلومتر ریل‌روسی به هم متصل شده‌اند، ولی اگر بنا بر گسترش ریل با استاندارد اروپایی باشد این امکان می‌تواند از طریق گسترش را‌ه‌آهن از شهر شیرخان بندر و از آنجا به شهرهای قروان تپه، دنقره و دوشنبه تاجیکستان تداوم یابد و از دوشنبه به شهر ساری تاش قرقیزستان و از آنجا به کاشغر چین متصل خواهد شد. شهرهای تاجیکستان و قرقیزستان مثل دیگر شهرهای کشورهای آسیای میانه دارای ریل روسی هستند. برای اتصال خطوط استاندارد بین‌المللی میان اروپا، ایران، افغانستان و چین موافقت و همکاری این کشورها و عزم دولت‌های ایران و جمهوری خلق چین برای احداث و تکمیل این شبکه با ریل اروپایی و ایرانی، لازم و ضروری است.