زمانی برای کودکی

نقطه آغاز ادبیات کودک ایران به‌درستی معلوم نیست. از هزاران‌سال پیش در فلات ایران متونی برای آموزش شاهزادگان یعنی کسانی که باید برای فرمانروایی تربیت می‌شدند، تولید می‌شد. امروز از این متون فقط نام‌ها، یادآوری‌ها و اخباری موجود است. در دوران اسلامی و با توسعه زبان فارسی دری متون ارشادی و آموزشی و علمی متعددی در زبان فارسی تولید شد. برخی از این متون به شکل سنتی برای تربیت‌وآموزش شاهزادگان نوشته شده است. قابوسنامه (475هجری، قمری- 1082میلادی) نمونه بارزی از این نوع متون است. پیداشدن شعر فارسی دری در قرن سوم هجری و تحمیل وظایف ارشادی و تربیتی و اخلاقی و آموزشی بر شعر فارسی، در طول قرن‌ها، از شعر فارسی بستری برای جریان اندیشه و فلسفه و اعتقاد ساخت، مثل اشعار مولوی که قرن‌هاست گروه کثیری از انسان‌ها معناهای بلند از آن استخراج می‌کنند. در فاصله بین دوران افول مدارس و مراکز آموزشی که در زمان سلجوقیان در ایران بنیاد شده بود، تا دوران جدید، بسیاری از کتاب‌های بزرگان علم و ادب به‌عنوان متون درسی در اختیار کودکان قرار می‌گرفت. از قرن نوزدهم موج توجه به غرب و تجددخواهی در ایران بلند شد و نخستین حرکت‌ها برای بنیادکردن زیرساخت‌های لازم برای توسعه و پیشرفت آغاز شد. نخستین چاپخانه در سال 1811 و نخستین مدرسه در 1888 در تبریز تاسیس شدند. نکته جالب اینکه زبان نخستین مدرسه ترکی آذری بود. اعزام دانشجو به اروپا که از سال1780 آغاز شده بود، در قرن‌نوزدهم شدت گرفت و نخستین مدرسه گسترده و مدرن ایران با امکانات کامل به نام دارالفنون در 1851 با حضور معلمان اتریشی آغاز به کار کرد. تاسیس مدارس با هدف آموزش و تربیت کودکان برای تخصص‌های مختلف مورد نیاز دولت و ارتش، نیاز به تولید کتاب‌های درسی و آموزشی را ایجاد کرد و چاپخانه امکان تولید انبوه این کتاب‌ها را فراهم آورد. در این سال‌ها نخستین توجه به باید‌هاونباید‌های متونی که برای خواندن کودکان تولید می‌شد، دیده می‌شود. در سال1280 هجری قمری برابر با 1863میلادی ناصرالدین‌شاه قاجار (1896-1848) دستور نظارت بر کتاب‌های تولیدشده برای مطالعه کودکان را صادر می‌کند. این نخستین دستور رسمی سانسور کتاب در ایران هم هست. جریان انتشار روزنامه که از سال 1253 هجری مطابق با 1837 میلادی با انتشار نخستین ماهنامه ایران به نام «کاغذ اخبار» آغاز شد، در سال1283 هجری مطابق با 1866میلادی با انتشار نخستین نشریه دانش‌آموزی در مدرسه نظامی با نام نظامیه- علمیه با چاپ مطالب تالیفی و ترجمه‌ای برای خواندن دانش‌آموزان و مربیان به داخل گروه‌های اجتماعی کودک و نوجوان راه پیدا کرد. در این فاصله و نیز تا سال1314 هجری-1896 میلادی‌که نخستین نشریه غیردولتی به نام «تربیت» با مقالات تعلیمی و تربیتی و ادبی منتشر شد، بسیاری از نشریات صفحه‌ها و مطالبی را به امر آموزش، تعلیم‌وتربیت و نیز مطالب خواندنی کودکان و نوجوانان اختصاص دادند. افزایش روزافزون مدرسه و مکان تعلیمی و تربیتی و به همین نسبت افزایش تعداد کودکان و نوجوانان، افزایش توجه‌ به کودکان و نوجوانان در بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی در کنار رشد نیاز به مواد لازم برای تعلیم و تربیت کودکان به‌ویژه مواد میهنی و افزایش نشریات و سازمان‌های انتشاراتی دولتی و خصوصی که نیازمند متون آموزشی و تربیتی برای پرکردن صفحه‌های مجلات و روزنامه‌ها و تولید کتاب بودند، زمینه‌ای را برای ورود صاحبنامان شعر و نثر فارسی به حوزه تولید مواد خواندنی برای کودکان و نوجوانان مثل ایرج‌میرزا (1926-1874)، علی‌اکبر دهخدا (1955 - 1878)، ملک‌الشعرای بهار (1951-1886) و نیما یوشیج (1959 -1859) فراهم آورد. شکل نخستین شعر کودک ایران نظم‌هایی است که با هدف‌های تربیتی و اخلاقی برای نصیحت و راهنمایی کودکان سروده می‌شدند. قالب این شعرها همان قالب‌های شناخته‌شده اشعار بزرگسالان و زبان آنها همان زبان بزرگسالان بود. تاثیرگذارترین فرد از بلندآوازه‌ترین شاعران فارسی‌گوی ایرانی معاصر در شعر کودک نیما یوشیج است. نیما با شکستن قالب‌های سنتی و استفاده از بندهای کوتاه، با واردکردن صداهای طبیعت و حیوانات در شعر کودک، مجوزهای لازم برای برخی کارهای جسورانه را هم در سرودن شعر صادر کرد. عباس یمینی‌شریف (1368- 1298شمسی 1989-1919) که لقب پدر شعر کودک ایران را دارد، نخستین شاعری است که به‌طور اختصاصی برای کودکان شعر می‌سراید و به این کار خود افتخار می‌کند. بخش مهمی از نخستین کتاب‌های درسی و کمی از کتاب‌های غیردرسی‌ای را که برای خواندن کودکان آماده می‌شد، نخستین مترجمان متون علمی و ادبی از زبان‌های غربی مثل فرانسه و انگلیسی تولید کردند. اما بخش مهمی از کتاب‌های درسی علوم ادبی و انسانی و متون خواندنی را نویسندگان گمنام ایرانی با استفاده از متون نام‌آشنایی چون داستان امیرارسلان نامدار و قصه حسین کردشبستری و قصه خاله‌سوسکه و آقاموشه، موش و گربه عبید زاکانی و داستان حضرت امام‌حسن و امام‌حسین و متون درسی پیشین مثل کلیات هفت‌پیکر نظامی تولید کردند. تاریخ تولید داستان به سبک جدید برای کودکان به‌درستی مشخص نیست اما کسانی مثل محمدعلی جمالزاده (1997-1895)، صادق هدایت (1962-1903)، فضل‌الله صبحی (1962- 1887) انجوی‌شیرازی (1993-1921) صمد بهرنگی (1968-1939) و جلال‌آل‌احمد (1969-1923) اقدام به جمع‌آوری ادبیات شفاهی ایران کردند. از این‌میان تنها صمد بهرنگی است که به عنوان نویسنده کودک پا به میدان گذاشت و تا آخر عمر همین عنوان را حفظ کرد. در سال1962 شورای کتاب کودک و در سال1964 مجلات پیک و در سال1965 کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به‌عنوان دومرکز مهم که به‌طور اختصاصی در خدمت کودکان و نوجوانان ایران باشند، تاسیس شد و با سرعتی شگرف توسعه پیدا کرد. کانون به‌سرعت جای خود را در ایران و جهان باز کرد،پس از انقلاب سال1357 ادبیات کودک و نوجوان با رشد چشمگیری روبه‌رو شد و هرروز بر تعداد شاعران، نویسندگان و ناشران اضافه شد به‌طوری که در سال1377 که زمینه‌ای برای تاسیس انجمن‌های صنفی آماده شده بود، انجمن‌های نویسندگان و تصویرگران و ناشران کتاب کودک به‌طور مستقل تاسیس شد. امروز انجمن نویسندگان کودک و نوجوان با 450عضو فعال و انجمن تصویرگران کتاب کودک با 230 و انجمن ناشران با 58عضو در حال فعالیت هستند. در کنار این انجمن‌ها شورای کتاب کودک با 700عضو پیوسته و وابسته مشغول فعالیت است. براساس آخرین آمار، امروز در کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که معتبرترین کتابخانه تخصصی ایران به‌شمار می‌رود، حدود صدهزارعنوان کتاب کودک، تالیف و ترجمه در تمامی زمینه‌ها نگهداری می‌شود.