وقتی ذهن ما زمان را فشرده میبیند
صبح که چشمها را باز میکنیم، گوشیمان پر از کار، پیام و خبر است. شب که یه خانه میرسیم، حس میکنیم روزمان ناپدید شده است. عکسهای قدیمی را نگاه میکنیم و میبینیم سالها پشت سر هم رفتهاند و عموما روزها طولانی و پراسترس بودهاند. هیچکس نمیگوید «ضعف من است»، این تجربه تنها یک حس شخصی نیست. روانشناسان و جامعهشناسان میگویند ما وارد دورهای تازه از ادراک زمان شدهایم: فشردگی ذهنی زمان.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
سعید خادمی*: صبح که چشمها را باز میکنیم، گوشیمان پر از کار، پیام و خبر است. شب که یه خانه میرسیم، حس میکنیم روزمان ناپدید شده است. عکسهای قدیمی را نگاه میکنیم و میبینیم سالها پشت سر هم رفتهاند و عموما روزها طولانی و پراسترس بودهاند. هیچکس نمیگوید «ضعف من است»، این تجربه تنها یک حس شخصی نیست. روانشناسان و جامعهشناسان میگویند ما وارد دورهای تازه از ادراک زمان شدهایم: فشردگی ذهنی زمان.
زمان چگونه فشرده میشود؟ ذهن ما زمان را براساس تعداد و تمایز وقایع ثبت میکند، نهفقط ساعت و تقویم. وقتی روزها شبیه هم و تکراریاند، ذهن آنها را کمتر از هم متمایز میکند و حس میکنیم سالها در چشم برهمزدنی گذشتهاند. در آزمایشهای روانشناسی دیده شده است که افرادی که در محیطهای شلوغ یا با حجم زیاد اطلاعات هستند، زمان را سریعتر از واقعیت تجربه میکنند. حتی فعالیتهای سرگرمکننده مانند بازیهای دیجیتال یا واقعیت مجازی باعث میشوند مغز زمان را فشرده ثبت کند. دوران پاندمی کرونا نمونه بارزی بود بسیاری از افراد روزها را کُند و طولانی حس میکردند، اما ماهها و سالها ناگهان پشت سر هم ناپدید شد. روانشناسان این وضعیت را بههمریختگی زمانی مینامند.
مثالهای ملموسی را در زندگیمان شاهد بودهایم. یک دانشآموز در تهران صبح با مترو شلوغ به مدرسه میرود، در کلاسها شرکت میکند، تکالیف را انجام میدهد و اخبار و پیامها را دنبال میکند. شب که میرسد، میگوید: «امروز چطور گذشت؟» سال تحصیلی جلو رفته، اما ذهن او روزها را فشرده ثبت کرده است. انگیزه کاهش یافته و مدرسه برایش بیمعنی میشود.
یا یک مهندس پروژهای دارد که نتیجه آن مشخص نیست. حجم ایمیلها، پیامها و جلسات ذهن او را خسته کرده و ماهها پشت سر هم میگذرند، اما او انرژی کمی برای مسیر طولانی باقیمانده میبیند. افراد در این شرایط ناخودآگاه فقط حداقل وظایف خود را انجام میدهند.
یا یک خانواده میخواهد فرزند بیاورد، اما ناپایداری اقتصادی و تغییرات سریع ذهن، آنها را مشغول کرد و تصمیمهای بزرگ عقب میافتند و زمان ذهنی کوتاه میشود.
شاهد دیگر شبکههای اجتماعی و زندگی دیجیتال است. چند ساعت گشتن در اینستاگرام یا تلگرام، روزها را پر میکند اما معمولا چیزی ثبت و اضافه نمیشود. ذهن خسته و سردرگم است و تجربه زمان واقعی از دست میرود.
فشردگی زمان پیامدهای اجتماعی و شخصی زیادی دارد. بهعنوان مثال در آموزش و یادگیری، دانشآموزان آینده را مبهم میبینند و انگیزه کمتری برای یادگیری بلندمدت دارند. در محیط کار، تعهد بلندمدت کاهش مییابد و وعدههای دور دیگر تحملپذیر نیست.
در زندگی شخصی، تصمیمهای بلندمدت عقب میافتند، ازدواج و فرزندآوری به تعویق میافتد. افراد ناخودآگاه به حال میچسبند. اما چرا این اتفاق میافتد؟ یکی از مهمترین علل بمباران اطلاعاتی است، اخبار، پیامها و شبکههای اجتماعی حجم بالایی از دادهها را وارد ذهن میکنند. علت دیگر سرعت زندگی و فشار تصمیمگیریهاست. هر روز هزار تصمیم فوری باید گرفته شود. ذهن خسته و فرسوده میشود. مورد دیگر تغییر ساختاری تجربه ذهنی زمان است. ذهن هنوز برای ریتم آرامتر طراحی شده، اما زندگی امروز شتاب گرفته است.
اما آیا راهکارهای عملی برای مدیریت زمان ذهنی و آگاهشدن از فشردگی زمان وجود دارد؟ حس سریع گذر زمان طبیعی است. ذهن ما تغییر کرده، نه ما. فعالیتهای متنوع و متفاوت مانند پیادهروی، گفتوگو با دوستان، مطالعه متفاوت، یا هر تجربهای که ذهن را متمایز کند. راهکار دیگر تعادل دیجیتال است. باید حجم اطلاعات و شبکههای اجتماعی را محدود کنیم. کیفیت تجربه مهمتر از کمیت است. راهکار مهم دیگر تصویرسازی آینده است. حتی در محیطهای مبهم، برنامهریزی ذهن را تقویت میکند و تجربه زمان ملموستر میشود.
کلام آخر
زمان دیگر جریان آرام و خطی گذشته نیست. ذهن ما در زندگی مدرن و دیجیتال تجربههایی متفاوت دارد. فشردگی ذهنی زمان، نه ضعف فردی است و نه مشکل نسل؛ بلکه یک تغییر ساختاری است که مدرسه، کار و زندگی شخصی را تحت تأثیر قرار میدهد و از درون میساید. درک این تغییر، اضطراب و دلزدگی را کاهش میدهد و مسیر زندگی، آموزش و کار را هموار میکند. ذهن ما هنوز برای ریتم آرامتر طراحی شده، اما باید یاد بگیریم چگونه با زمان ذهنی خود زندگی کنیم و از آن بهره ببریم.
* مشاور رئیس سازمان بهزیستی کشور در امور فرابخشی و ارتباطات و راهبر روابطعمومی و امور بینالملل
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
