هیچ سازهای تاب مقاومت در برابر گسیختگی همزمان با زلزله را ندارد
سیروس اسماعیلی. کارشناس تکتونیک سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی مرکز تبریز
هرجا زمینلرزهای حداقل در طول حیات بشری رخ داده، بهطورقطع زمینلرزههای دیگری نیز در آنجا رخ خواهد داد. بر همین اساس ضرورت توجه به مخاطرات طبیعی و فجایع احتمالی بروز زلزله در شهر تبریز بهعنوان یکی از کلانشهرهای بزرگ ایران بر کسی پوشیده نیست. گسل شمال تبریز با طولی حدود ۲۵۰ کیلومتر و نرخ لغزش افقی هفت میلیمتر در سال جزء پویاترین گسلهای فلات ایران- ترکیه محسوب میشود. این گسل با دقت قابلتوجهی از سال ۱۹۷۶ میلادی شناسایی و معرفی شده و پس از آن، جزئیات ساختاری و لرزهای بسیار کاربردی و ارزشمندی از این گسل ارائه شده است. سابقه لرزهخیزی تاریخی این گسل، نشانگر واقعیتهای بسیار تلخی از رخداد زمینلرزه بسیار مهیب و بزرگی است که قدیمیترین آنها مربوط به ۸۵۸ میلادی است. پس از آن میتوان به زلزله ۱۰۴۲ میلادی اشاره کرد که بزرگایی در حدود هفت داشته و در اثر آن حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر کشته شدند. قطران، شاعر تبریزی که در زمان این رخداد در تبریز ساکن بوده، با جزئیات قابلتوجهی مورفولوژی حاصل از این رخداد را به تصویر کشیده است! او در ابیاتی به گسیختگی و حرکت جانبی سطح زمین در مجاورت گسل و نیز خمیدگی و کجشدگی سطح
زمین - که امری معمول در زمینلرزههای بزرگ است- اشاره کرده است:
دریده گشت زمین و خمیده گشت درخت / دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال
فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز / رمال (ریگها) گشت رماد (خاکسترها) و رماد گشت رمال
چندین زمینلرزه بزرگ و متوسط نیز در طول سدههای بعدی با کشتههایی بین هزار تا چهار هزار نفر در این شهر رخ داده است. زلزله دهخوارقان در سال ۱۶۴۱ میلادی، باعث ویرانی گسترده شهرها و آبادیهای آذرشهر، اسکو، خسروشاه، ممقان، تبریز و... با کشتاری در حدود ۱۲ هزار نفر شده است. گسل مسبب این زمینلرزه، گسل دهخوارقان در بخش باختری کوه سهند بوده است. زمینلرزههای ۱۷۲۱ و ۱۷۸۰ میلادی با بزرگای تخمینی بیش از 7.2 را میتوان دهشتناکترین زمینلرزههای تاریخی ایران دانست. مجموع کشتهشدگان این دو زمینلرزه ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار نفر گزارش شده است! مسجد استاد شاگرد، گؤی مچید (مسجد کبود) و ارگ علیشاه، تنها سازههایی بودند که در اثر زمینلرزه اخیر، نسبتا پابرجا ماندند. سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور از دو دهه گذشته، مطالعات گسترده و جامعی با هدف شناسایی رخداد زمینلرزههای کهن و ماقبل تاریخ، در قالب پروژههای دیرینهلرزهشناسی روی گسل شمال تبریز و برخی از گسلهای مهم آذربایجان آغاز کرده است. در این مطالعات، ترانشههایی در عرض گسل ایجاد شده و با بررسی گسیختگیهای حاصل از زمینلرزه و سنیابی رسوبات بریدهشده در هر زلزله در
حدود ۳۰ هزار سال گذشته، بزرگا و زمان این رخدادها تخمین زده شده است. همچنین، شواهد و جزئیات درخور توجهی از زمینلرزههای تاریخی مانند زلزلههای ۸۵۸، ۱۰۴۲، ۱۲۷۳ و ۱۷۸۰ میلادی نیز در این مطالعات شناسایی شده است. میانگین دوره بازگشت زمینلرزههای مخرب این گسل، 300 سال تخمین زده شده است. بااینحال، گاهی دوره بازگشت دو زلزله بسیار بزرگ مانند رخدادهای تاریخی ۱۷۲۱ و ۱۷۸۰ میلادی، کمتر از ۶۰ سال بوده است. اغلب زمینلرزههای بزرگ در ایران (به غیر از بخشهایی از زاگرس)، با گسیختگی سطح زمین همراه بوده و در اثر هر زلزله بزرگ متأثر از جنبایی گسل شمال تبریز، سطح زمین تا پنج متر به طور افقی و نیم تا یک متر به صورت قائم در امتداد گسل جابهجا میشود. در سال ۱۳۴۵، مساحت شهر تبریز دو هزار و ۵۰۰ هکتار و در فاصله نسبتا مناسبی از منطقه پرخطر قرار داشت. تاریخ زلزلههای بزرگ به مردم این شهر آموخته بود که باید از کوه عینالی و شمال تبریز فاصله بگیرند. در برخی از نگاشتههای تاریخی بیان شده که پس از زمینلرزههای اخیر تبریز (۱۷۲۱ و ۱۷۸۰)، بسیاری از مردم، حتی جرئت نزدیکشدن به این کوه را نداشتند! مردم به وضوح شاهد شکستگیها و
زمینلغزشهای ناشی از زلزله در ارتفاعات شمالی تبریز بودند. اکنون مساحت شهر نسبت به پنج دهه گذشته، پنجبرابر؛ یعنی تا 12هزار و 500 هکتار گسترده شده است. در خوشبینانهترین حالت، ۳۵ درصد شهر تبریز به سمت منطقه پرخطر رشد کرده است. شهرکهایی مانند باغمیشه، رشدیه، مرزداران، ارم و منطقه حاشیهنشین شمال تبریز بهشدت در معرض خطر زمینلرزه قرار دارند. متأسفانه همچنان نیز روند رو به رشد شهرکسازی مانند شهرکهای جدیدالاحداث نصر، شهرک جوانان و شهرک شهید صیادشیرازی که کاملا منطبق بر اثر سطحی گسلهای مهم و حرایم آن هستند، ادامه داشته و مسئولان ذیربط، همچنان در مقابل واقعیتهای لرزهخیزی تبریز مقاومت میکنند. علاوهبراین، چندین مجموعه تجاری، فرهنگی، ورزشی و بهداشتی نیز در مراحل ابتدایی ساختوساز با ساختگاه منطبق بر اثر سطحی این گسل قرار دارند. با اینکه در جنوب و جنوبغرب تبریز زمینه بسیار مساعد و حتی کمهزینهتری نسبت به مناطق شمالی و شمالغربی تبریز به منظور شهرکسازی وجود دارد، اما همچنان شاهد توسعه بسیار خطرناک این شهر به مناطق شمالیتر هستیم. نمای سنگی ساختمانهای شهر تبریز هم بسیار قابلتأمل است. با اینکه
درمجموع، ساختوسازهای بسیار اصولیتر از گذشته در این شهر انجام میشود، اما بدترین و وحشتناکترین اتفاقی که در این شهر در حال رخدادن است، احداث ساختمانهای با نماهای سنگی است. در برخی از ساختمانهای بلندمرتبه بیش از ۲۰۰ تن نمای سنگی به کار برده شده است. اگر این ساختمانها در یک زمینلرزه بزرگ فرو نریزند و ساکنان آن خسارتی نبینند، به احتمال فراوان، عابران، خودروها و... از فروریزی دهها تن سنگ، در امان نخواهند بود. در ضمن راهبندان ناشی از فروریزی این سنگها در کف خیابانها و معابر، عملا باعث توقف آمدوشد خودروها و افراد خواهد شد. مسدودشدن درب خانهها و پارکینگها و عدم امکان ورود و خروج به ساختمانها از جمله در ساعتها و روزهای اولیه زلزله و مشکلات عدیده دیگر، بهطورقطع در اثر زمینلرزه آینده این شهر بروز خواهد کرد.
زمینلرزه بم، با بزرگای 6.6، در ساعت ۵:۲۶ بامداد روز جمعه، ۵ دی ۱۳۸۲ به مدت ۱۲ ثانیه شهر بم و مناطق اطراف آن در شرق استان کرمان را لرزاند. این زمینلرزه بعد از زمینلرزه رودبار، منجیل و طارم بیشترین تلفات انسانی (حدود ۳۰ هزار نفر) را در میان زمینلرزههای سده ۱۴ داشته است.